Bản Phố, Bắc Hà
Sáng sớm ở Bản Phố, mùi men lá thoảng ra từ một bếp người Mông Hoa. Trên chõ gỗ, hơi nước bốc lên đều, mỏng và trắng. Trong chõ là mẻ ngô đã đồ chín, chờ chuyển sang ủ. Bên ngoài, cao nguyên Bắc Hà se lạnh, đào, lê và mận đứng lặng theo mùa, ruộng bậc thang xếp tầng phía dưới sương.
Theo Báo Lào Cai, Bản Phố là một xã thuộc huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai, nằm trên cao nguyên Bắc Hà mà tài liệu địa phương quen gọi là cao nguyên trắng. Từ trung tâm huyện đi không xa, đã thấy những thôn của xã rải rác trên các sườn đồi.
Cộng đồng nơi đây chủ yếu là người Mông, quen được gọi là người Mông Hoa theo nét hoa văn trên trang phục phụ nữ. Báo Lào Cai cho biết đại đa số dân cư là người Mông, gắn bó nhiều thế hệ với nương ngô và nghề nấu rượu truyền thống.
Nói tới Bản Phố là nói tới nghề nấu rượu ngô. Điều làm nên rượu Bản Phố là men: người Mông ở đây lên men rượu bằng hạt cây hồng mi, một loại cỏ mọc trên núi cao thuộc họ kê. Hạt được phơi khô, giã mịn, trộn với một số lá rừng theo công thức truyền trong gia đình, rồi nắm thành những bánh men. Đó là điểm khác biệt của rượu Bản Phố: men không mua sẵn, mà làm từ cây cỏ rừng. Ngô vàng địa phương được đồ chín trên chõ, để nguội, rắc men, ủ kín trong chum vại rồi mới chưng cất. Người nấu dựa vào lửa, vào mùi và dòng nước chảy ra từ vòi chưng. Không có máy đo, chỉ có tay nghề và thời gian.
Thôn Bản Phố Hai được kết nối với chợ phiên Bắc Hà ngày Chủ nhật và Dinh Hoàng A Tưởng, tạo thành một hành trình văn hóa liền mạch trên cao nguyên. Năm hai nghìn không trăm mười chín, Bản Phố đạt chuẩn nông thôn mới, nhưng bếp lửa và chõ gỗ trong mỗi nhà thì vẫn như cũ.
Mùa nào ở Bản Phố cũng có chuyện. Cuối đông sang xuân, hoa đào, lê và mận nở trên sườn đồi. Mùa hè, ngô lên xanh trên nương. Mùa thu, ngô phơi vàng trước hiên, chuẩn bị cho những mẻ rượu mới. Mùa đông, bếp đầy hơi nước và mùi men lá.
Đứng giữa bản, cả nhà sẽ nghe được nhịp sống thật của người Mông Hoa: tiếng lửa reo dưới chõ, tiếng giã men trong sân, tiếng nước chưng nhỏ giọt đều đều. Mỗi mẻ rượu là một mùa ngô, một mùa hoa, một đời người gắn với núi.
Rời Bản Phố, mình mang theo một góc bếp đầy hơi nước và một cao nguyên hoa lê trắng phía sau lưng. Trên những sườn đồi ấy, men lá vẫn dậy, ngô vẫn vàng trước hiên, và mùi rượu ngô vẫn thoảng trong sương như đã thoảng từ bao đời.