Bản Vàng Pheo
Cả nhà ơi, ở vùng Tây Bắc Việt Nam, nơi núi non trùng điệp và sương mù buổi sáng che phủ thung lũng, có những bản làng nhỏ mà người Thái đã sống qua hàng trăm năm. Nhà sàn, lễ hội, tiếng đàn tính tẩu và những bộ trang phục thêu tay tỉ mỉ, tất cả vẫn còn đó.
Hôm nay cả nhà đến Bản Vàng Pheo.
Bản Vàng Pheo nằm tại xã Mường So, huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu, cách thành phố Lai Châu khoảng ba mươi cây số về phía bắc. Bản nằm gọn trong một thung lũng nhỏ, bao quanh bởi hai dòng suối Nậm So và Nậm Lùm, phía bắc là núi Phu Nhọ Khọ. Khoảng một trăm hộ dân người Thái Trắng sống ở đây qua nhiều thế hệ. Năm hai nghìn không trăm lẻ bảy, bản được công nhận là bản văn hóa du lịch cấp tỉnh.
Người ta gọi đây là thung lũng mỹ nhân. Nhưng cái tên đó đến từ một câu chuyện, không phải vì phụ nữ ở đây đặc biệt hơn nơi khác. Câu chuyện ấy là truyền thuyết Nàng Han.
Theo truyền thuyết của người Thái Trắng vùng Phong Thổ, Nàng Han sinh ra tại bản Vàng Pheo. Nàng xinh đẹp, đảm đang và được người dân yêu quý. Khi quân giặc xâm lăng bản làng, Nàng Han không chờ ai cứu mình. Nàng cải trang thành nam giới, đứng lên kêu gọi thanh niên các bản đoàn kết lại chống giặc. Nghĩa quân dưới sự chỉ huy của nàng đánh tan giặc, bảo vệ được bản làng. Sau khi thắng giặc, truyền thuyết kể rằng nàng hóa thành dòng suối trong mát chảy qua thung lũng. Đó là những dòng suối Nậm So và Nậm Lùm mà cả nhà thấy bao quanh bản hôm nay.
Hàng năm, vào rằm tháng hai âm lịch, người Thái Trắng tổ chức Lễ hội Nàng Han để tưởng nhớ bà, cầu may mắn và phồn thực cho mùa vụ mới. Đây là lễ hội đặc sắc nhất vùng Phong Thổ.
Cả nhà mình bước vào bản thôi.
Nhà sàn ở đây là nhà sàn Thái Trắng truyền thống. Sàn gỗ cao tránh thú dữ và lũ suối. Mái dốc thoát mưa nhanh. Trên nóc nhà có trang trí sừng trâu, đặc trưng riêng của người Thái Trắng, khác với khau cút hình con thuyền của người Thái Đen ở Sơn La hay Mộc Châu. Cả nhà để ý điều đó sẽ nhận ra sự khác biệt giữa hai nhánh văn hóa Thái trong vùng Tây Bắc.
Trang phục của phụ nữ Thái Trắng cũng đặc trưng: áo màu sáng hoặc trắng, váy đen, với những dải thêu sặc sỡ. Thái Trắng và Thái Đen không chỉ khác tên gọi mà khác hẳn nhau về trang phục, kiến trúc và cả phong tục.
Nếu cả nhà nhìn thấy phụ nữ trong bản đang dệt vải, đó là dệt thổ cẩm thủ công với hoa văn truyền thống. Mỗi mét vải có thể mất vài tuần để hoàn thành. Hoa văn thổ cẩm Thái Trắng Vàng Pheo có những họa tiết riêng không lẫn với thổ cẩm vùng khác.
Bản Vàng Pheo có ba lễ hội lớn trong năm. Lễ hội Nàng Han vào rằm tháng hai âm lịch. Then Kin Pang vào mùng mười tháng ba âm lịch là lễ cúng tổ tiên và cầu mùa của thầy mo Thái. Và Kin Lẩu Khẩu Mẩu vào rằm tháng chín âm lịch là lễ mừng cơm mới sau vụ lúa thu.
Trong lễ Then Kin Pang, thầy mo hát những bài Then cổ với đàn tính tẩu. Đây là hát Then, một trong những loại hình âm nhạc và tâm linh đặc trưng nhất của các dân tộc Tày, Nùng, Thái. Năm hai nghìn không trăm mười chín, UNESCO đã công nhận thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái là Di sản Văn hóa Phi vật thể đại diện của nhân loại. Khi đến đây và nghe tiếng hát Then, cả nhà đang đứng trong không gian của một Di sản UNESCO.
Mùa đẹp nhất để đến Vàng Pheo là tháng chín đến tháng mười khi lúa chín vàng, cánh đồng bậc thang quanh bản chuyển màu óng ánh. Hoặc rằm tháng hai âm lịch để dự Lễ hội Nàng Han và thấy văn hóa lễ hội Thái Trắng đầy đủ nhất.
Bản Vàng Pheo là nơi thời gian trôi chậm hơn. Nhà sàn vẫn đứng, suối vẫn chảy, người phụ nữ vẫn dệt, tiếng hát Then vẫn vang. Đó là điều quý giá nhất mà không phải bản làng nào ở Tây Bắc còn giữ được.