Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng
Pho tượng đồng Bồ tát Tara cao gần một mét mười lăm, và hai bàn tay của bà từng cầm hai vật nhỏ: một đóa sen và một con ốc. Vậy mà suốt bốn mươi lăm năm, hai vật ấy không hề ở bên bà. Pho tượng đi một đường, hai vật nhỏ ở lại một nẻo, cho tới ngày cả ba gặp lại nhau trong cùng một ngôi nhà.
Ngôi nhà ấy là Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, bên bờ tây sông Hàn, trên đường Hai tháng Chín, cách Cầu Rồng chừng hai trăm mét về phía nam. Đây là bảo tàng điêu khắc lớn nhất Việt Nam hiện nay. Bảo tàng giữ khoảng hai nghìn hiện vật, gần năm trăm hiện vật đang được trưng bày. Phần lớn tạc từ sa thạch, một số bằng đồng và đất nung.
Tòa nhà đầu tiên do hai kiến trúc sư người Pháp là Delaval và Auclair thiết kế, theo gợi ý của nhà khảo cổ Henri Parmentier. Nhà một tầng, mái bằng theo lối cổ điển châu Âu. Nhưng ngước nhìn lên đầu những cây trụ trên mái mới thấy điều lạ. Chúng được cách điệu theo dáng tháp Chăm. Công trình khởi công năm một nghìn chín trăm mười lăm, mở cửa năm một nghìn chín trăm mười chín, đến nay đã hơn một trăm năm tuổi.
Câu chuyện còn bắt đầu sớm hơn thế. Cuối thế kỷ mười chín, một viên chức người Pháp tên Charles Lemire làm việc ở nhiều tỉnh miền Trung. Ông lo lắng khi thấy những đền tháp và những pho tượng Champa đang dần đổ nát. Năm một nghìn tám trăm chín mươi hai, ông cho chở năm mươi pho tượng về một công viên ở Tourane, cái tên người Pháp gọi Đà Nẵng thời ấy. Dần dần, số tượng ở đó lên tới chín mươi. Năm sau, Lemire viết đơn xin lập một bảo tàng ngay tại chỗ.
Người biến lá đơn ấy thành hiện thực là Henri Parmentier, kiến trúc sư và nhà khảo cổ của Trường Viễn Đông Bác Cổ. Ông đề xuất mô hình bảo tàng, rồi được giao điều hành dự án. Việc xây nhà, chuyển và bày hiện vật kéo dài tới tháng tư năm một nghìn chín trăm mười chín mới xong. Ngày mở cửa, bảo tàng có một trăm sáu mươi hiện vật.
Những pho tượng ấy là của ai? Của Champa, vương quốc của người Chăm, ra đời ở miền Trung từ thế kỷ thứ hai, vào khoảng năm một trăm chín mươi hai. Qua hơn một nghìn năm, người Chăm dựng những đền tháp thờ các vị thần Ấn Độ giáo, có thời kỳ thờ Phật và các vị Bồ tát.
Hiện vật được bày theo nơi chúng được tìm thấy. Mỗi phòng mang tên một vùng đất: Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm. Đi từ phòng này sang phòng khác, cả nhà như bước qua nhiều thế kỷ.
Trong số hiện vật từ Mỹ Sơn có một bức chạm từng nằm trên vòm cửa tháp E một. Thần Vishnu nằm trên biển vũ trụ, được con rắn thần bảy đầu đỡ lấy. Từ rốn thần mọc lên một đóa sen, và trên đóa sen, thần Brahma ngồi thiền. Cả một câu chuyện về sự ra đời của thế giới, gói gọn trong một phiến đá.
Cũng từ Mỹ Sơn về là Đài thờ Mỹ Sơn E một, có từ thế kỷ thứ bảy hoặc thứ tám. Đài vốn gồm mười sáu khối đá, nay còn mười bốn. Quanh đài, các vị tu sĩ tu luyện giữa rừng, sáu vũ công đang dâng khăn. Cả khối đá tượng trưng cho núi Meru. Trong thần thoại Ấn Độ, núi Meru là nơi ở của các vị thần. Trên đài ấy, người xưa đặt Linga và Yoni, biểu tượng của thần Shiva.
Từ Trà Kiệu, hai vũ nữ Apsara đang múa bên hai nhạc công Gandharva, váy đính những chuỗi hạt. Đá mà như đang chuyển động. Còn Tháp Mẫm, ở vùng Bình Định xưa, gửi về con Gajasimha đầu voi mình sư tử từ thế kỷ mười hai. Nhiều tác phẩm như thế đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia.
Những hiện vật từ Đồng Dương kể về một Phật viện, từ thời Phật giáo ở Champa phát triển nhất, cuối thế kỷ thứ chín, đầu thế kỷ thứ mười. Trong số ấy có pho tượng Bồ tát Tara. Bà đứng thẳng, ngực nở, búi tóc cao, trên búi tóc có hình Đức Phật A Di Đà. Đây là tượng đồng lớn nhất của bảo tàng, và là một trong rất ít tượng đồng của nghệ thuật điêu khắc Chăm.
Đóa sen và con ốc có một hành trình riêng. Năm một nghìn chín trăm bảy mươi tám, người dân làng Đồng Dương đào đất và tình cờ tìm thấy pho tượng. Cùng năm ấy, họ tìm thấy cả đóa sen và con ốc, hai pháp khí từng nằm trong đôi tay bà, nhưng đã đứt lìa khỏi tượng. Pho tượng về sau được đưa về bảo tàng. Còn hai vật nhỏ thì ở lại, được chính quyền xã nơi ấy giữ gìn suốt hơn bốn mươi năm.
Rồi chiều ngày chín tháng mười hai năm hai nghìn không trăm hai mươi ba, đóa sen và con ốc được bàn giao về Bảo tàng Điêu khắc Chăm, nơi đang lưu giữ pho tượng gốc. Sau bốn mươi lăm năm xa cách, chúng lại ở chung một mái nhà với bà.
Những vị thần trong bảo tàng không chỉ thuộc về quá khứ. Tầng hai của khu nhà mới phía sau dành cho văn hóa Chăm hôm nay, với trang phục, nhạc cụ và hình ảnh người Chăm. Ở Khánh Hòa, cứ ngày mùng một tháng bảy lịch Chăm, đồng bào Chăm Bàlamôn lại mang lễ vật lên tháp Pô Klong Garai trong Lễ hội Katê. Họ rước y trang các vị thần, và điệu múa Apsara lại hiện ra giữa ngày hội. Những vũ nữ trên đá ở Trà Kiệu, hóa ra, vẫn còn người múa tiếp.
Đứng trước những pho tượng này, các bạn nhỏ đang đứng trước đức tin của một dân tộc vẫn đang sống. Và ai một ngày được đến Mỹ Sơn, nơi nhiều bức chạm từng đứng, sẽ nhận ra những dáng hình đã gặp bên bờ sông Hàn.
Chiều xuống trên đường Hai tháng Chín. Trong những gian phòng của bảo tàng, các vũ nữ Apsara múa trong đá, thần Vishnu nằm trên biển vũ trụ. Còn Bồ tát Tara đứng thẳng, búi tóc cao, và đôi bàn tay đã đợi bốn mươi lăm năm của bà giờ thôi phải đợi.