Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
Có một toà nhà ở số một phố Phạm Ngũ Lão mà nhiều người đi qua nhưng không biết bên trong chứa gì.
Mái cong tám đao, đầu đao uốn ngược lên trời, bề mặt nhìn vào là cột hành lang và khung cửa kiểu Pháp. Một toà nhà vừa phương Tây vừa Á Đông, không hẳn là cái gì cụ thể. Cả nhà đang đứng trước Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, cơ sở một. Và toà nhà này, thực ra, có câu chuyện trước khi nó trở thành bảo tàng.
Năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm, một kiến trúc sư người Pháp tên Ernest Hébrard cùng đồng nghiệp Charles Batteur bắt đầu xây toà nhà này. Đặt hàng đến từ Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp, gọi là EFEO, cơ quan nghiên cứu Đông Dương học hàng đầu thế giới thời đó, thành lập từ năm một nghìn chín trăm tại Hà Nội. Hébrard không xây một toà nhà châu Âu thuần tuý. Ông ghép mái cong tám đao kiểu Á Đông vào bình diện đối xứng kiểu Pháp, thêm ô văng cong và hoa văn cách điệu. Đó là phong cách ông đặt tên là kiến trúc Đông Dương. Năm một nghìn chín trăm ba mươi hai, toà nhà hoàn thành. Lúc đó nó mang tên Bảo tàng Louis Finot, đặt theo giám đốc đầu tiên của EFEO.
Năm một nghìn chín trăm năm mươi tám, Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đổi toà nhà thành Bảo tàng Lịch sử Việt Nam. Năm hai nghìn mười một, bảo tàng này hợp nhất với Bảo tàng Cách mạng Việt Nam ở phố Tông Đản gần đó, thành Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Tổng cộng hơn hai trăm nghìn hiện vật, hai cơ sở chỉ cách nhau khoảng hai trăm mét.
Cả nhà có thể hỏi: trong hơn hai trăm nghìn hiện vật đó, thứ nào đáng dừng lại lâu nhất?
Câu trả lời nằm ở tầng một, khu trưng bày văn hoá Đông Sơn.
Trống đồng Ngọc Lũ. Đó là tên của nó.
Vào những năm một nghìn tám trăm chín mươi ba, chín mươi tư, người dân xã Như Trác, huyện Nam Xang, tỉnh Hà Nam đang đào đắp đê thì tìm thấy một chiếc trống đồng lớn trong đất. Trống có niên đại khoảng từ hai nghìn năm trăm đến hai nghìn năm trước, thuộc văn hoá Đông Sơn, tức là người Việt cổ thời kỳ đồ đồng. Năm hai nghìn mười hai, Thủ tướng Chính phủ công nhận trống đồng Ngọc Lũ là Bảo vật quốc gia trong đợt đầu tiên.
Cả nhà thử đứng nhìn mặt trống. Ở trung tâm là mặt trời mười bốn tia. Bao quanh là các vòng tròn đồng tâm với hình người giã gạo, người đánh trống, người nhảy múa, nhà sàn, thuyền, chim hạc bay, hươu nai. Không phải trang trí thuần tuý. Đây là một bức "ảnh chụp" đời sống cộng đồng nông nghiệp lúa nước trước Công nguyên. Tất cả những gì người Đông Sơn sống, lao động, và lễ hội đều nằm trong mặt trống này.
Hàng trăm trống đồng đã được tìm thấy ở Việt Nam và các nước Đông Nam Á. Nhưng theo đánh giá của các nhà khảo cổ, trống Ngọc Lũ được coi là cân đối nhất và hoa văn tinh xảo nhất. Hình ảnh của nó đã được chọn làm biểu tượng văn hoá Việt Nam, xuất hiện trên tiền, tem, và trong các sự kiện ngoại giao lớn như Hội nghị APEC, ASEAN.
Bước tiếp sang khu Champa. Cả nhà sẽ gặp một pho tượng Phật giáo khác hẳn với tượng Bắc Bộ. Đó là tượng Avalokitesvara Đại Hữu, tức Bồ Tát Quan Âm của vương quốc Champa, từ thế kỷ mười đến thế kỷ mười một, đưa từ tháp Đại Hữu ở Quảng Bình ra đây. Phong cách điêu khắc Champa chịu ảnh hưởng nghệ thuật Ấn Độ nhưng mang dáng vẻ riêng, thanh thoát và khoẻ mạnh theo cách khác với tượng Phật thời Lý. Cũng là Bảo vật quốc gia.
Tầng hai là khu triều Nguyễn. Ở đó có ấn vàng "Sắc mệnh chi bảo", đúc năm Minh Mệnh thứ tám, tức năm một nghìn tám trăm hai mươi bảy, dùng để đóng vào các sắc phong quan và phong thần. Vua Nguyễn ban sắc phong ai, người ấy phải có dấu ấn vàng này mới thành. Một chứng tích nhỏ nhưng cụ thể về quyền lực Nho giáo của triều đình.
Cơ sở hai ở số hai mươi lăm phố Tông Đản, cách đây khoảng hai trăm mét, trưng bày lịch sử từ giữa thế kỷ mười chín đến nay. Đây là phần quan trọng với khách Việt Nam lớn tuổi, đặc biệt đoàn cựu chiến binh. Trong tủ kính có bản chép tay Tuyên ngôn Độc lập, ảnh tư liệu lễ Tuyên ngôn ngày mùng hai tháng chín năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Tầng trên là kháng chiến chống Pháp và chiến dịch Điện Biên Phủ với vũ khí, quân trang, ảnh tư liệu.
Còn một chi tiết nhỏ nhưng thú vị. Năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy, khi Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đang kháng chiến, toàn bộ hiện vật đã được tháo xuống. Chúng được sơ tán vào các vùng an toàn để tránh bom đạn. Trống đồng Ngọc Lũ cũng đi qua hành trình đó. Sau năm một nghìn chín trăm năm mươi tư, hiện vật được đưa về. Bộ sưu tập chúng ta thấy hôm nay là kết quả của hàng chục năm gìn giữ, sơ tán, và phục hồi.
Lịch sử không chỉ nằm trong các hiện vật. Đôi khi nó nằm trong chính hành trình mà các hiện vật đó đã trải qua.