Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
Mái cong tám đao, đầu đao uốn ngược lên trời. Nhưng bên dưới mái ấy lại là cột hành lang và khung cửa kiểu Pháp.
Toà nhà ở số một phố Phạm Ngũ Lão này, nhiều người đi qua mà không biết bên trong chứa gì. Nó vừa phương Tây vừa Á Đông, không hẳn thuộc về bên nào. Cả nhà đang đứng trước Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, cơ sở một. Và chính toà nhà ấy đã có câu chuyện riêng, từ trước khi trở thành bảo tàng.
Năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm, một kiến trúc sư người Pháp tên Ernest Hébrard cùng đồng nghiệp Charles Batteur thiết kế toà nhà này. Một năm sau, công trình khởi công. Đặt hàng đến từ Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp, gọi là EFEO, cơ quan nghiên cứu lịch sử, văn hoá Đông Dương của người Pháp, có trụ sở tại Hà Nội. Hébrard không xây một toà nhà châu Âu thuần tuý. Ông ghép mái cong tám đao kiểu Á Đông vào bình diện đối xứng kiểu Pháp, thêm ô văng cong và hoa văn cách điệu. Phong cách ấy được gọi là kiến trúc Đông Dương, và toà nhà này là một trong những công trình tiêu biểu của nó. Năm một nghìn chín trăm ba mươi hai, toà nhà hoàn thành. Lúc đó nó mang tên Bảo tàng Louis Finot, đặt theo giám đốc đầu tiên của EFEO.
Năm một nghìn chín trăm năm mươi tám, Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đổi toà nhà thành Bảo tàng Lịch sử Việt Nam. Năm hai nghìn mười một, bảo tàng này hợp nhất với Bảo tàng Cách mạng Việt Nam ở phố Tông Đản gần đó, thành Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Bảo tàng mới chính thức ra đời vào ngày hai mươi sáu tháng chín năm ấy. Tổng cộng có hơn hai trăm nghìn hiện vật, ở hai cơ sở nằm gần nhau.
Trong hơn hai trăm nghìn hiện vật đó, thứ đáng dừng lại lâu nhất nằm ở khu trưng bày văn hoá Đông Sơn.
Trống đồng Ngọc Lũ. Đó là tên của nó.
Vào những năm một nghìn tám trăm chín mươi ba, chín mươi tư, người dân xã Như Trác, huyện Nam Xang, tỉnh Hà Nam đang đào đắp đê thì tìm thấy một chiếc trống đồng lớn trong đất. Vùng đất ấy về sau thuộc huyện Lý Nhân. Trống có niên đại khoảng từ hai nghìn năm trăm đến hai nghìn năm trước, thuộc văn hoá Đông Sơn, tức là người Việt cổ thời kỳ đồ đồng. Năm hai nghìn mười hai, Thủ tướng Chính phủ công nhận trống đồng Ngọc Lũ là Bảo vật quốc gia trong đợt đầu tiên.
Đứng trước mặt trống, mình sẽ thấy ở trung tâm là mặt trời mười bốn tia. Từ đó toả ra mười sáu vành hoa văn đồng tâm, với hình người giã gạo, người đánh trống, người nhảy múa, nhà sàn, chim hạc bay, hươu nai. Người theo người, chim theo chim, các hình nối nhau chạy vòng quanh mặt trời ở giữa, vòng này ôm lấy vòng kia. Không phải trang trí thuần tuý. Đây là một bức "ảnh chụp" đời sống cộng đồng nông nghiệp lúa nước trước Công nguyên. Tất cả những gì người Đông Sơn sống, lao động, và lễ hội đều nằm trong mặt trống này.
Cả nhà đi vòng ra bên hông trống nhé. Phần tang trống, tức là phần phình ra ngay dưới mặt trống, mang hoa văn hình thuyền, hình người và hình chim. Những con thuyền ấy không nằm trên mặt trống, mà chỉ hiện ra khi mình đi vòng quanh nó.
Trong rất nhiều trống đồng đã được tìm thấy, trống Ngọc Lũ vẫn được đánh giá là chiếc có kiểu dáng và kích thước hài hoà nhất, hoa văn đẹp và phong phú nhất. Vì vậy, nó được xem là một bảo vật tiêu biểu của văn hoá Đông Sơn.
Đi tiếp là khu triều Nguyễn. Ở đó có ấn vàng "Sắc mệnh chi bảo", đúc năm Minh Mệnh thứ tám, tức năm một nghìn tám trăm hai mươi bảy, dùng để đóng vào các sắc phong quan và phong thần. Một chứng tích nhỏ nhưng cụ thể về quyền lực Nho giáo của triều đình.
Cơ sở hai ở số hai mươi lăm phố Tông Đản, ngay gần đó, trưng bày lịch sử từ giữa thế kỷ mười chín đến nay. Đây là phần quan trọng với khách Việt Nam lớn tuổi, đặc biệt đoàn cựu chiến binh. Ở đó có ảnh tư liệu lễ Tuyên ngôn Độc lập ngày mùng hai tháng chín năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Rồi đến cuộc kháng chiến chống Pháp và chiến dịch Điện Biên Phủ, với vũ khí, quân trang, ảnh tư liệu.
Quay lại số một phố Phạm Ngũ Lão, nơi câu chuyện này bắt đầu. Toà nhà mái cong tám đao vẫn đứng đó từ năm một nghìn chín trăm ba mươi hai, đầu đao vẫn uốn ngược lên trời. Bên trong, giữa mặt trống Ngọc Lũ, mặt trời mười bốn tia vẫn toả ra, và những vòng người, vòng chim vẫn nối nhau chạy quanh nó không dứt.
Lịch sử không chỉ nằm trong các hiện vật. Nó còn nằm trong chính toà nhà đã giữ gìn chúng.