Bảo tàng Lịch sử TP. Hồ Chí Minh
Năm một nghìn chín trăm chín mươi tư, người ta đang đào móng xây nhà ở đường Xóm Cải, phường tám, quận năm, Thành phố Hồ Chí Minh. Đột nhiên xẻng chạm vào gỗ cứng. Đào tiếp, lộ ra một chiếc quan tài đôi. Lớp ngoài bằng gỗ ngọc am, lớp trong bằng gỗ xà cừ. Bên trong là thi hài một người phụ nữ, khâm liệm bằng nhiều lớp vải lụa thêu hoa văn, được bảo quản trong dầu thực vật.
Thi hài ấy hơn hai trăm năm tuổi, từ đầu triều Nguyễn. Và hôm nay, cả nhà có thể đến chiêm ngưỡng người phụ nữ ấy tại Phòng mười lăm của Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh.
Nhưng trước khi vào, hãy để mình kể về ngôi nhà đang chứa đựng tất cả.
Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh là bảo tàng đầu tiên ở Sài Gòn và toàn miền Nam Việt Nam. Toàn quyền Nam Kỳ Blanchard de la Brosse ký nghị định thành lập ngày hai mươi tám tháng mười một năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy. Toà nhà xây từ năm một nghìn chín trăm hai mươi sáu đến một nghìn chín trăm hai mươi tám bởi kiến trúc sư Auguste Delaval, người Pháp. Khánh thành ngày một tháng một năm một nghìn chín trăm hai mươi chín.
Nhìn toà nhà, cả nhà sẽ thấy ngay phong cách khác với Nhà thờ Đức Bà hay Bưu điện Trung tâm. Đây là phong cách Đông Dương, tiếng Pháp gọi là Indochinois, kết hợp kết cấu hiện đại Pháp với mái cong, đầu đao và hoa văn Á Đông. Đây là phong cách kiến trúc đặc trưng của các công trình công cộng Pháp ở Đông Dương cuối thập niên một nghìn chín trăm hai mươi.
Bộ sưu tập ban đầu năm một nghìn chín trăm hai mươi chín chỉ có hai nghìn tám trăm chín mươi ba hiện vật. Phần lớn đến từ bộ sưu tập của bác sĩ Pháp Victor Holbé, người đã dành cả đời sưu tầm đồ cổ ở Đông Dương. Đến nay, bảo tàng có hơn ba mươi nghìn hiện vật và mười hai Bảo vật quốc gia.
Điểm nhấn lớn nhất của bảo tàng là Phòng sáu, trưng bày văn hoá Champa.
Ở chính giữa phòng đứng một pho tượng đồng: Tượng Phật Đồng Dương, thế kỷ thứ tám đến thứ chín sau Công nguyên. Đây là Bảo vật quốc gia, được đánh giá là một trong những tượng Phật cổ và đẹp nhất Đông Nam Á.
Câu chuyện phát hiện tượng này cũng đặc biệt. Năm một nghìn chín trăm mười một, nhà khảo cổ người Pháp Henri Parmentier, chuyên gia Champa của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp, đã khai quật tại làng Đồng Dương, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam. Ở đó, ông tìm thấy pho tượng này. Henri Parmentier đã phát hiện và khai quật nhiều di chỉ Champa quan trọng khác: Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Po Nagar.
Điều thú vị: phần lớn nghệ thuật Champa thờ các thần Hindu như Shiva, Vishnu, Brahma. Nhưng văn hoá Đồng Dương thế kỷ thứ tám đến thứ chín lại thờ Phật giáo Đại thừa. Vương quốc Champa thời này, kinh đô tại Đồng Dương, từng là một trung tâm Phật giáo lớn của Đông Nam Á.
Rồi đến Phòng chín về văn hoá Phù Nam và Óc Eo. Đây là câu chuyện của một vương quốc cổ đại ở đồng bằng sông Cửu Long, phát triển từ thế kỷ thứ nhất đến thế kỷ thứ bảy, giao thương với Ấn Độ, Trung Hoa, thậm chí La Mã. Ở di chỉ Óc Eo tại An Giang, người ta đã tìm thấy đồng tiền La Mã.
Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh là một trong những nơi lưu giữ bộ sưu tập Phù Nam và Óc Eo lớn nhất Việt Nam.
Và cuối cùng là Phòng mười lăm. Xác ướp Xóm Cải.
Người phụ nữ ấy là nữ quý tộc triều Nguyễn đầu thế kỷ mười chín. Thân thế chưa được xác định chính xác. Nhưng kỹ thuật bảo quản thì rõ ràng: quan tài đôi gỗ ngọc am và gỗ xà cừ, bít kín bằng keo và mật ong, đổ dầu thực vật vào trong, khâm liệm bằng nhiều lớp lụa thêu. Nhờ kỹ thuật đó mà thi hài còn nguyên vẹn đáng kể sau hơn hai trăm năm. Kỹ thuật này hoàn toàn khác với Ai Cập hay Trung Hoa. Đây là kỹ thuật riêng của người Việt thời Nguyễn.
Trong sân bảo tàng, cả nhà sẽ thấy một tượng đồng cưỡi ngựa lớn: tướng Trần Hưng Đạo, người ba lần đánh thắng quân Nguyên Mông thế kỷ mười ba. Tượng này từng đứng ở Quảng trường Quách Thị Trang trước Chợ Bến Thành. Năm hai nghìn mười bốn, tượng được di dời để xây Ga Metro số một. Nay tượng đứng ở đây, vẫn hiên ngang trên lưng ngựa, trong khuôn viên bảo tàng.
Bảo tàng nằm trong khuôn viên Thảo Cầm Viên Sài Gòn, giữa những hàng cây cổ thụ rợp bóng. Bước qua cánh cổng mái cong đầu đao, cả nhà đi từ vương quốc Phù Nam ngàn năm, qua những pho tượng Champa trầm mặc, đến người phụ nữ nằm yên hơn hai trăm năm. Tất cả vẫn ở đó, lặng lẽ chờ cả nhà đến nghe câu chuyện của đất phương Nam.