Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn
Làm sao người ta dựng được một ngôi nhà thờ gạch thật lớn giữa Sài Gòn năm một nghìn tám trăm bảy mươi bảy, khi gần như mọi thứ, từ xi măng, sắt thép đến từng con ốc vít, đều phải chở từ nước Pháp sang? Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn đã trả lời câu hỏi ấy từng bước một.
Bước thứ nhất là một bài học về gỗ. Trước đó, Sài Gòn đã có một nhà thờ dựng bên bờ Kinh Lớn, nơi nay là đường Nguyễn Huệ. Nhà thờ ấy cột gỗ, vách ván, mái lợp ngói. Chỉ chừng năm năm sau khi xong, mối mọt đã ăn hỏng nhiều chỗ, không dùng được nữa. Các buổi lễ phải dời sang phòng khánh tiết của dinh Thống đốc. Giám mục Isidore Colombert ao ước một ngôi nhà thờ kiên cố, đứng vững thật lâu.
Bước thứ hai là chọn bản vẽ. Tháng tám năm một nghìn tám trăm bảy mươi sáu, một cuộc thi thiết kế được mở ra, với mười tám đồ án gửi về. Đồ án được chọn là của kiến trúc sư người Pháp Bourard, theo lối Roman cải biên pha nét Gothic. Ông còn trực tiếp trông coi công trình.
Bước thứ ba là chọn đất, và chuyện này hồi hộp chẳng kém gì một trận đấu. Mảnh đất cuối cùng được chọn là một điểm cao của Sài Gòn, nằm giữa lòng thành Gia Định xưa. Nhưng chỗ đẹp ấy có nhiều người muốn, có bên còn định dựng ở đó một nhà hát thành phố. Người ta bèn tổ chức bốc thăm công khai. Giám mục Colombert kêu gọi giáo dân ăn chay và cầu nguyện. Lần thứ nhất, phía Công giáo trúng, nhưng có người phản đối. Bốc lại lần thứ hai, phía Công giáo vẫn trúng. Thế là mảnh đất thuộc về ngôi nhà thờ.
Bước thứ tư là vật liệu, và đây là phần khiến người ta phải tròn mắt. Hầu hết vật liệu, từ gạch, ngói, sắt thép, xi măng đến kính màu, đều vượt biển từ Pháp sang. Gạch mặt ngoài được làm ở Toulouse, một thành phố miền Nam nước Pháp. Những viên gạch ấy được để trần, không tô trát một lớp vữa nào. Vậy mà đến hôm nay, mặt tường vẫn giữ sắc hồng ấm áp dưới nắng Sài Gòn.
Bước thứ năm nằm dưới chân, nơi không ai nhìn thấy. Móng nhà thờ được tính để chịu sức nặng gấp mười lần khối kiến trúc bên trên. Tường gạch dày tới một mét hai. Ngày bảy tháng mười năm một nghìn tám trăm bảy mươi bảy, Giám mục Colombert đặt viên đá đầu tiên. Gần ba năm sau, ngày mười một tháng tư năm một nghìn tám trăm tám mươi, trong mùa Phục Sinh, nhà thờ được cung hiến và khánh thành. Cả công trình tốn hai triệu năm trăm nghìn franc Pháp.
Bên trong, mái vòm vút cao hai mươi mốt mét. Lòng nhà thờ chia làm ba gian, đủ chỗ cho khoảng một nghìn hai trăm người cùng lúc. Ánh sáng lọt vào qua năm mươi sáu cửa kính màu ghép. Trong cung thánh có một bàn thờ bằng đá cẩm thạch nguyên khối, sáu thiên thần đỡ lấy mặt bàn.
Hồi mới khánh thành, hai tháp chuông còn chưa có mái. Mười lăm năm sau, năm một nghìn tám trăm chín mươi lăm, mỗi tháp mới được đội thêm một chóp nhọn bằng kẽm, cao vượt lên thêm hơn hai mươi mét. Tính tới đỉnh cây thánh giá trên cùng, nhà thờ cao hơn sáu mươi mét, gần bằng một tòa nhà hai mươi tầng.
Trong hai tháp ấy là sáu quả chuông đồng đúc tại Pháp năm một nghìn tám trăm bảy mươi chín. Cả bộ nặng chừng ba mươi tấn. Tháp bên phải giữ bốn quả, tháp bên trái giữ hai quả, mỗi quả ngân một nốt nhạc riêng: sol, si, rê, mi, la, đô. Những đêm Giáng sinh, khi cả sáu quả cùng vang lên, tiếng chuông bay xa tới khoảng mười cây số.
Trước nhà thờ, giữa vườn hoa ở quảng trường Công xã Paris, là tượng Đức Mẹ Hòa Bình. Tượng được tạc bằng đá cẩm thạch trắng Carrara của nước Ý, cao bốn mét sáu, nặng năm tấn tám. Tượng vượt biển về Sài Gòn vào tháng hai năm một nghìn chín trăm năm mươi chín. Đức Mẹ đứng thẳng, tay cầm quả địa cầu có cây thánh giá, mắt ngước lên trời như đang cầu nguyện cho hòa bình.
Có một điều ít ai để ý. Bức tượng không hề được đánh bóng, vì người ta tạc nó để ngắm từ xa, nên đến nay vẫn còn những vết đục thô, kể cả trên gương mặt. Nhà điêu khắc đã khắc tên mình nơi vạt áo, phía dưới chân. Và cũng từ bức tượng này mà ngôi thánh đường có cái tên thân quen mà cả nhà vẫn gọi: Nhà thờ Đức Bà.
Từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi, đây là nhà thờ chính tòa của Tổng giáo phận Sài Gòn. Ngày mười ba tháng mười một năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai, Đức Giáo hoàng Gioan hai mươi ba nâng nhà thờ lên hàng Vương cung thánh đường.
Nhưng thời gian thì không chừa một công trình nào. Sau hơn một trăm ba mươi năm, nhiều viên gạch đã vỡ, mái kẽm trên hai chóp tháp đã mục và nứt. Ngày một tháng bảy năm hai nghìn không trăm mười bảy, một cuộc đại trùng tu bắt đầu. Câu hỏi năm xưa lại quay về: làm sao giữ cho ngôi nhà gạch ấy đứng vững? Lần này, người thợ đo đạc từng viên gạch, cắt bằng máy lưỡi kim cương, rồi thay những viên hỏng bằng gạch làm thủ công tại Đức.
Hai cây thánh giá cũ đã được hạ xuống từ trước. Rồi đúng tám giờ sáng ngày mười chín tháng ba năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, ngày lễ Thánh Giuse, một chiếc xe cẩu từ từ nâng cây thánh giá mới thứ nhất lên độ cao năm mươi bảy mét. Mỗi cây cao hơn ba mét bảy, nặng khoảng bốn trăm kilôgam, làm bằng thép và phủ một lớp vàng lá thật mỏng. Cây thứ hai theo sau, về đỉnh ngọn tháp còn lại.
Thế là bài toán năm xưa có lời giải: một nền móng chịu nặng gấp mười, những viên gạch vượt biển chẳng cần lớp áo vữa, và những đôi tay kiên nhẫn thay từng viên một. Giữa lòng Sài Gòn, hai ngọn tháp gạch hồng lại đội hai cây thánh giá vàng, lặng lẽ đứng dưới bầu trời rộng.