Chàng ngốc được kiện
Hai bàn tay chai sần nâng niu một cục kim loại vàng ệch, nặng trịch, và người cầm nó thì cười rạng rỡ như vừa ôm cả bầu trời. Đó là tiền công mười lăm năm đi ở của một chàng trai mồ côi. Ông chủ nhà giàu dúi cục ấy vào tay anh, bảo là vàng ròng, rồi quay đi giấu một nụ cười. Cả nhà mình thì biết ngay đó chỉ là vàng giả, nhưng anh trai kia thì tin thật, tin đến tận đáy lòng.
Người Việt mình kể lại truyện này đã bao đời, và ai kể cũng thương cái anh chàng chất phác ấy. Cả làng quen miệng gọi anh bằng một cái tên trêu, chê anh chậm hiểu. Nhưng thôi, ta cứ gọi anh là anh Thật, bởi trên đời hiếm ai thật thà đến thế. Ai nói gì anh cũng tin, ai dặn gì anh cũng làm cho bằng đúng, không thêm không bớt một li.
Cầm được cục vàng, anh Thật khăn gói lên kinh, bụng nghĩ sẽ đổi lấy chút vốn mà làm ăn. Đi được nửa buổi, anh gặp một người lái buôn đon đả. Người ấy cầm cục vàng lật qua lật lại, chép miệng ra chiều tiếc rẻ, rồi bảo thứ này xỉn màu lắm, chi bằng đổi lấy mấy thỏi bạc trắng của ông ta cho sáng. Anh Thật nghe có lí, liền cảm ơn rối rít mà đổi. Anh đâu biết mấy thỏi trắng ấy chỉ là chì, chẳng đáng mấy đồng.
Đi thêm một quãng, anh gặp người thứ hai. Người này ngắm mấy thỏi chì, lắc đầu bảo đồ nặng thế đeo mỏi vai, chi bằng đổi lấy xấp lụa quý nhẹ tênh của ông ta. Anh Thật lại thấy phải, lại cảm ơn mà đổi. Xấp lụa ấy giở ra thì chỉ là mấy tờ giấy bổi. Nhưng anh không nghi ngờ gì, cứ ôm khư khư vào ngực, đi tiếp.
Tới một quán ven đường, người thứ ba nhìn xấp giấy rồi thì thầm như trao của quý. Ông ta bảo giấy thì gió bay mất, chi bằng cầm lấy con quay này, con quay biết báo điềm lành. Anh Thật tròn mắt, đổi ngay, rồi cảm ơn không ngớt. Con quay gỗ tầm thường ấy nằm gọn trong tay anh, mà anh nâng như nâng một báu vật.
Đến chiều, một ông lão đi ngang, ghé tai anh nói nhỏ. Ông bảo con quay thì trẻ con nào chẳng có, còn cái túi vải ông đang giữ đây mới là thứ hiếm, bên trong là một vật quý mà chỉ nhà vua mới có. Anh Thật run cả tay vì mừng. Anh đổi con quay lấy cái túi, rồi ghì chặt cái túi vào lòng, chẳng dám hé ra xem, sợ báu vật sổng mất. Bên trong túi, kỳ thực, chỉ có một con bọ nhỏ đang bò lạo xạo.
Đi thêm một đỗi, một bà cụ bán nước bên đường thấy anh cả tin quá thì thương, mới dặn anh một câu để phòng thân. Bà bảo, của con mà lỡ mất trong tay ai, thì con cứ giữ chặt lấy người ấy mà đòi cho được, người ta phải đền cho con mới phải lẽ. Anh Thật gật đầu, ghi nhớ từng chữ, y như mọi lời người ta từng dặn.
Nghĩ đi nghĩ lại, anh thấy một báu vật chỉ vua mới có thì đâu nên đem bán. Phải mang dâng lên vua mới xứng. Thế là anh Thật ôm cái túi, lần hỏi đường tới tận cửa cung.
Nhưng anh rách rưới quá, lính gác chẳng cho vào. Anh cứ đứng ngoài, thật thà kể mười lăm năm đi ở, kể cả chặng đường đổi chác của mình cho ai chịu nghe. Một viên quan lớn đi qua nghe lỏm được, mắt sáng lên vì tham. Ông ta ngọt nhạt bảo để ông xem trước giúp, kẻo dâng vua vật không ra gì thì mang họa. Anh Thật thật thà trao cái túi.
Viên quan vừa mở miệng túi, con bọ bên trong chỉ chờ có thế, vụt bay lên trời cao, mất hút trong nắng. Cả một khoảng sân lặng đi. Anh Thật hốt hoảng, rồi nhớ ngay lời cụ già đã dặn. Anh níu chặt lấy vạt áo viên quan, nước mắt lưng tròng, một mực đòi ông phải đền lại vật quý cho mình. Lính tới lôi anh ra, anh vẫn không buông, cứ kêu vang cả cửa cung. Chuyện ầm ĩ thấu vào tận trong, tới tai nhà vua.
Vua cho gọi anh vào. Anh Thật quỳ xuống, kể lại từ đầu, không thêm không bớt một chữ. Anh kể mười lăm năm đi ở, kể cục vàng, mấy thỏi bạc, xấp lụa, con quay, rồi cái túi. Anh kể mình chẳng mong bán chác gì, chỉ một lòng muốn dâng vua vật quý nhất trên đời. Cả triều đình nghe mà vừa buồn cười vừa cảm động, cái anh chàng thật thà đến mức bị lừa hết lần này tới lần khác, vậy mà tấm lòng thì trong veo.
Nhà vua ngẫm một lúc rồi phán. Vật quý mất là mất trong tay viên quan, chứ không phải lỗi ở người dâng. Viên quan đã tự ý mở túi làm sổng vật, thì viên quan phải đền. Thế là ông quan tham kia phải mang vàng bạc của cải ra bồi thường tất cả cho anh Thật, đền cho đủ công anh đi bộ mấy ngày đường, đền cho cả mười lăm năm anh làm lụng. Vua lại thương anh hiền lành, cho anh giữ một chức nhỏ trong vùng.
Cả triều cười vang, mà không phải cười chê. Ấy là tiếng cười thích thú, cười vì một người thật thà, chẳng có một mưu mẹo nào, lại lật ngược được kẻ gian tham chỉ bằng cách làm đúng điều mình được dặn.
Anh Thật về quê, trong tay là của cải thật, không phải vàng giả nữa. Ngày anh về, cả làng kéo ra xem, những người từng lắc đầu chê anh nay đều mỉm cười. Rồi dần dần, cái tên trêu chọc ngày xưa cũng rơi đi lúc nào không hay. Người làng chỉ còn gọi anh bằng đúng một chữ mà anh vốn có từ đầu, chữ Thật. Và mỗi lần kể lại chuyện anh cho con cháu nghe, các cụ trong làng lại cười, cái cười hiền như nắng, rồi khẽ bảo nhau rằng ở đời, thật thà chẳng bao giờ thiệt lâu.