Mẹo xử kiện
Tiếng một bà cụ vang lên ngoài sân, khi xóm nhỏ của người Chăm còn chưa tỏ mặt người. Bà mất hai con gà. Tối qua chúng còn rúc trong chuồng, sáng ra đã biến đâu mất. Bà đứng giữa sân, vừa buồn vừa tức, nói to cho cả xóm cùng nghe, rằng ai đó đã bắt trộm gà của bà. Bà nói suốt một ngày, rồi lại nói sang ngày thứ hai. Nhưng chẳng một ai nhận, chẳng một ai đứng ra.
Các cụ người Chăm truyền lại rằng, ở vùng ấy có một vị quan chuyên xử kiện, nổi tiếng khắp nơi. Ông không quát nạt ai, cũng không cần đến roi vọt. Ông chỉ có một thứ, đó là những cái mẹo nhỏ mà tài tình, khiến sự thật cứ thế tự nó hiện ra. Nghe chuyện bà cụ mất gà, ông liền cho gọi tất cả những nhà ở quanh đó đến.
Khi mọi người đã đông đủ, vị quan mới ôn tồn nói. Bà cụ kêu ca suốt hai ngày, làm cả xóm không ai được yên. Vậy để cho công bằng, mỗi người hãy lần lượt bước tới, vỗ nhẹ lên vai bà một cái, gọi là nhắc bà lần sau bớt lời. Nghe vậy, ai nấy đều thấy nhẹ nhõm. Họ lần lượt bước tới, người nào cũng chỉ đặt tay lên vai bà cụ thật khẽ, rồi cười hiền mà lui ra.
Nhưng đến một người, mọi chuyện khác hẳn. Anh ta bước tới, vỗ vai bà cụ liền mấy cái, vội vàng, miệng còn làu bàu rằng bà đáng bị thế, ai bảo cứ nói mãi. Ai cũng giống nhau, chỉ một người là khác. Vị quan ngồi trên nhìn thấy rõ, khẽ mỉm cười. Ông cho gọi anh ta lại gần.
Này anh, bà cụ chỉ nói bâng quơ ra giữa trời, có gọi tên ai đâu. Người ngay nghe rồi thôi, coi như gió thoảng bên tai. Chỉ người bắt trộm gà mới nghe mà giật mình, mới vội vàng bực dọc như thế. Anh chàng kia mặt tái đi, cúi đầu nhận đã trót bắt hai con gà. Sự thật hiện ra, mà chẳng cần ai to tiếng.
Ít lâu sau, trong xóm lại có chuyện. Lần này là một bà cụ khác, sáng ra thấy buồng chuối chín treo đầu hè đã bị ai hái trộm mất. Buồng chuối chín ấy bà để dành đã lâu. Mất rồi, bà tiếc ngẩn ngơ. Bà lại tìm đến vị quan xử kiện, kể hết đầu đuôi.
Vị quan nghĩ một lát, rồi cho loan báo khắp xóm một tin lạ. Ông nói ông vừa đánh rơi một chiếc nhẫn vàng ở khúc sông cạn đầu làng, ai xuống mò tìm được đem trả, ông sẽ hậu tạ. Nghe có vàng, người trong xóm rủ nhau ra sông, xắn quần lội xuống, thọc tay vào lớp bùn mà mò cho kỳ được. Mò một lúc lâu, chẳng ai thấy nhẫn đâu, ai nấy lóp ngóp lội lên, hai bàn tay đều lấm lem bùn đất.
Vị quan đứng trên bờ, bảo mọi người xòe tay ra cho ông xem. Ông đi từ người này sang người khác, ngắm thật kỹ từng bàn tay. Ai cũng giống nhau, chỉ một người là khác. Đến người ấy, ông dừng lại. Trên tay anh ta, giữa lớp bùn nâu, có những vệt đen sẫm lạ lùng, khác hẳn tay mọi người. Vị quan chỉ vào vệt đen ấy mà hỏi. Đây là nhựa chuối dính vào tay, gặp bùn thì hóa đen. Tay ai vừa hái cả một buồng chuối thì mới còn nhựa như thế. Anh chàng giật mình, đành thú thật mình chính là người đã trẩy trộm buồng chuối của bà cụ.
Hai lần rồi, chỉ một cái mẹo nhỏ mà kẻ giấu giếm phải tự mình hiện ra. Nhưng vụ kiện thứ ba thì khác hẳn. Lần này, chẳng có ai khác trong đám đông cả, cũng chẳng có kẻ trộm nào để tìm.
Số là trong làng có một bà cụ nghèo, ngày ngày gánh dầu đi bán dạo để kiếm sống. Một hôm, đang đi trên đường, chân bà vấp phải một hòn đá to nằm chềnh ềnh giữa lối. Bà ngã chúi, cả vò dầu đổ ào xuống đất, thấm hết vào bụi cỏ. Vò dầu là cả vốn liếng của bà, đổ rồi thì lấy gì mà sống. Bà ngồi bên vệ đường, nước mắt lưng tròng, chẳng biết kêu ai. Hòn đá thì nằm im, đâu biết nói năng gì.
Nghe chuyện, vị quan xử kiện lại nghĩ ra một cách thật lạ. Ông cho dựng một cái rạp ngay bên đường, rồi loan tin rằng hôm nay ông sẽ mở phiên xử chính hòn đá đã làm ngã bà bán dầu. Nghe nói quan xử một hòn đá, ai cũng thấy buồn cười, thấy lạ, kéo nhau tới xem đông nghịt. Nhưng muốn vào trong rạp xem xử, mỗi người phải nộp hai đồng. Người ta tò mò quá, ai cũng vui vẻ móc túi nộp tiền, chen nhau vào cho bằng được.
Vị quan ngồi giữa rạp, trịnh trọng hỏi hòn đá đủ điều, nào là vì sao lại nằm chắn giữa đường, nào là có biết mình làm bà cụ đổ hết dầu không. Hòn đá dĩ nhiên chẳng đáp lại tiếng nào. Người xem được phen cười nghiêng ngả. Đợi cho tiền vào đã kha khá, vị quan mới đứng dậy, ôn tồn nói cho mọi người rõ. Ông bảo, hòn đá thì làm sao mà đền cho bà cụ được. Nhưng số tiền hôm nay bà con vui lòng bỏ ra, gom lại cũng đủ để bà mua lại vò dầu mới mà đi bán tiếp.
Nói rồi, ông trao hết chỗ tiền ấy cho bà bán dầu. Bà cụ run run đón lấy, mừng đến chảy nước mắt. Còn những người tới xem, ban đầu chỉ định coi cho vui, giờ mới vỡ lẽ. Thì ra, họ vừa cùng nhau chung tay giúp một người khốn khó, mà chẳng ai thấy nặng nề. Ai cũng ra về lòng nhẹ tênh, miệng cười mà bụng thấy ấm.
Từ đó, người Chăm trong xóm vẫn nhắc nhau về vị quan xử kiện chẳng bao giờ cần lớn tiếng. Và cái phiên xử một hòn đá bên đường năm ấy, mỗi lần kể lại, cả nhà mình vẫn mỉm cười, rồi lặng lẽ ngoái nhìn xem quanh đây có ai đang cần một bàn tay chìa ra.