Chàng Tân thật thà

Chàng Tân đi câu với đúng một con cào cào làm mồi. Chiều muộn hôm ấy chàng về tới sân, và trên vai chàng là một bộ chiêng quý. Nhưng lạ hơn là sáng hôm sau, chàng lại vác bộ chiêng ấy ra khỏi nhà, để đi trả.

Đây là một truyện cổ của người Ê Đê ở Tây Nguyên, kể trong buôn từ rất lâu rồi. Tân là một chàng trai mồ côi. Chàng sống với bà trong một ngôi nhà dài, thứ nhà người Ê Đê dựng dài như chiếc thuyền úp giữa buôn.

Trong nhà dài của người Ê Đê, bà là người quyết định mọi việc. Còn Tân thì chăm chỉ và thật thà đến mức cả buôn ai cũng biết.

Một buổi sáng, Tân lấy cần câu rồi xuống thang. Chàng nghèo, chẳng có mồi gì ngoài một con cào cào bắt ở bờ rào. Chàng bọc con cào cào vào một chiếc lá, gấp lại thật kỹ, rồi men theo con đường đất xuống suối.

Chàng đi ngang một ngôi nhà, chủ nhà thấy thì gọi vào nghỉ chân. Tân đặt chiếc lá xuống sàn, uống ngụm nước. Đến lúc đứng lên đi, chàng mở lá ra thì con cào cào không còn trong đó nữa.

Tân chẳng nói gì. Mất mồi thì thôi không câu nữa, chàng nghĩ vậy. Nhưng chủ nhà biết chuyện thì không chịu: mất trong nhà tôi thì tôi phải đền cho chàng. Nói rồi họ bắt một con gà, buộc chân lại, đặt vào tay chàng. Tân đỏ mặt: của tôi nhỏ hơn nhiều, tôi không lấy đâu. Chủ nhà chỉ cười, đẩy con gà về phía chàng, rồi quay vào bếp.

Đến trưa, Tân ghé một ngôi nhà khác xin nghỉ. Chàng buộc con gà vào chân cột, cẩn thận lắm. Vậy mà lúc ra đi, dây thì còn mà gà thì không thấy đâu. Nhà ấy nghe chàng kể, rồi nói: mất trong nhà tôi thì tôi phải đền cho chàng. Họ dắt ra một con chó lông vàng, tai dựng, mũi ướt. Của tôi nhỏ hơn nhiều, tôi không lấy đâu, Tân nói. Nhà ấy cứ đặt đầu dây vào tay chàng rồi đứng ở đầu thang nhìn chàng đi.

Ngôi nhà thứ ba ở cạnh một vườn chuối. Đêm ấy con chó lách qua hai thanh rào rồi mất hút vào vườn. Sáng ra chỉ còn mấy dấu chân nhỏ trên đất ướt. Người trong nhà nói đúng câu ấy: mất trong nhà tôi thì tôi phải đền cho chàng. Họ đền chàng một con heo béo tròn, đi tới đâu kêu ụt ịt tới đó. Của tôi nhỏ hơn nhiều, tôi không lấy đâu, Tân nói. Chủ nhà buộc chân heo, đặt vào tay chàng, rồi khép cửa.

Ở ngôi nhà thứ tư, con heo ngủ ngoài góc sân. Đến chiều thì chỉ còn cái vũng nó nằm, còn heo thì không thấy đâu. Mất trong nhà tôi thì tôi phải đền cho chàng. Lần này người ta dắt ra một con bò, sừng ngắn, lưng vàng như nắng chiều. Của tôi nhỏ hơn nhiều, tôi không lấy đâu, Tân nói. Chủ nhà vẫn đặt đầu dây vào tay chàng.

Ở ngôi nhà thứ năm, con bò tuột dây trong đêm. Sáng ra sợi dây vẫn còn thắt nút quanh cột, mà bò thì mất rồi. Mất trong nhà tôi thì tôi phải đền cho chàng. Họ đền chàng một con trâu, to gấp mấy con bò, da đen bóng còn dính bùn. Của tôi nhỏ hơn nhiều, tôi không lấy đâu, Tân nói. Nhà ấy đặt đầu dây vào tay chàng, không nói thêm câu nào.

Đến ngôi nhà thứ sáu thì con trâu biến mất giữa đêm. Sáng ra, chủ nhà lại nói đúng câu ấy: mất trong nhà tôi thì tôi phải đền cho chàng. Rồi họ dắt từ sau nhà lên một con voi.

Một con voi, cả nhà. Cao hơn nóc bếp, hai cái tai phe phẩy như hai chiếc quạt lớn, bước đi mà sàn nhà cũng rung. Tân đứng sững. Chàng ngoảnh lại con đường của mình rồi đếm thành tiếng: một con cào cào, một con gà, một con chó, một con heo, một con bò, một con trâu, và bây giờ là một con voi. Của tôi nhỏ hơn nhiều, tôi không lấy đâu, chàng nói. Chủ nhà chỉ cười, rồi đặt vào tay chàng đoạn dây dắt.

Con voi theo chàng đến ngôi nhà thứ bảy, một nhà giàu, sàn rộng bếp lớn. Đêm ấy con voi đi khỏi sân. Sáng ra chỉ còn một hàng dấu chân rộng hơn hai bàn chân người ghép lại, băng qua sân, ra tới bìa rừng thì hết.

Lần này chủ nhà không dắt ra con vật nào. Họ mang ra một bộ chiêng, xếp xuống sàn. Mất trong nhà tôi thì tôi phải đền cho chàng.

Một bộ chiêng không phải là một món đồ. Bộ chiêng ấy có mười chiếc, mỗi chiếc ứng với một người trong gia đình. Ở Tây Nguyên, người Ê Đê tin rằng sau mỗi chiếc chiêng có một vị thần trú trong đó, chiêng càng cũ thì vị thần càng mạnh.

Tân quỳ xuống, chạm tay vào mép chiêng gần nhất. Đồng lạnh. Mặt chàng hiện lên trong lòng chiêng, méo đi và tối lại. Chàng thử nhấc một chiếc, cánh tay trĩu xuống vì nặng, rồi đặt xuống thật nhẹ, như sợ làm thức giấc vị thần đang ngủ bên trong. Của tôi nhỏ hơn nhiều, tôi không lấy đâu, chàng nói, lần này giọng còn nhỏ hơn mọi lần. Nhà giàu ấy vẫn buộc bộ chiêng lại và đặt lên vai chàng.

Chiều muộn, Tân về tới chân cầu thang nhà mình, chiếc cầu thang gỗ bảy bậc. Trên đầu thang có tạc một vành trăng khuyết, dấu hiệu nói rằng người phụ nữ là chủ ngôi nhà này. Bà đang ngồi trong nhà dài, tay se sợi.

Chàng kể lại từ đầu, không thêm không bớt một chữ.

Bà nghe hết. Bà không mắng, cũng không mừng. Bà chỉ hỏi: bộ chiêng này của nhà nào? Tân nói tên từng ngôi nhà. Bà đặt sợi xuống sàn rồi nói: vậy thì nó chưa phải của mình, sáng mai con mang đi trả.

Sáng hôm sau, Tân buộc bộ chiêng lại, vắt qua vai, rồi đi ngược con đường hôm qua. Sợi dây hằn lên vai chàng một vệt đỏ. Mười chiếc chiêng gõ nhẹ vào nhau theo từng bước chân, rồi ngân lên một tiếng rất mảnh, như đang hát dở một câu rồi thôi.

Chàng vào nhà giàu trước tiên, đặt bộ chiêng xuống sàn: chiêng này là của nhà bác, tôi mang trả. Chủ nhà nghe rồi lắc đầu và đẩy bộ chiêng về phía chàng.

Tân đi tiếp sang nhà có con voi, rồi nhà có con trâu, nơi người chủ chỉ lắc đầu mà không rời chỗ ngồi bên bếp, rồi nhà có con bò, nhà có con heo, nhà có con chó. Cuối cùng là ngôi nhà có con gà, nơi chiếc lá gấp kỹ đã mở ra mà không còn con cào cào nào bên trong. Nhà nào chàng cũng đặt bộ chiêng xuống sàn, và nhà nào cũng đẩy bộ chiêng về phía chàng.

Ở ngôi nhà cuối, người chủ mời chàng ngồi bên bếp, rót cho chàng ngụm nước, rồi mới nói: con là người tốt, thật thà, không tham lam. Chiêng là của con. Mang về đi.

Thế là bộ chiêng theo Tân về nhà dài lần thứ hai. Bà không nói gì thêm. Bà dọn một khoảng trên vách, chỗ cao nhất và sạch nhất, rồi treo lần lượt mười chiếc chiêng lên đó. Từ nay bộ chiêng ấy sẽ lên tiếng khi mừng nhà mới, khi có một đứa trẻ chào đời, và khi tiễn một người đi xa mãi.

Chiều xuống, khói bếp lên khắp buôn. Bà đưa tay gõ thử một tiếng. Tiếng chiêng trầm chạy qua sàn gỗ, xuống bảy bậc cầu thang. Rồi ra tới bờ suối, nơi một con cào cào đã biến mất trong chiếc lá. Tiếng ấy còn ngân rất lâu trong lòng núi, rồi mới chịu tắt.