Gốc tích cái nốt dưới cổ con trâu

Ngón tay bé chạm vào cổ con trâu, ngay chỗ da mềm nơi cái yếm chùng xuống, sẽ thấy một cái nốt nhỏ, tròn tròn, cứng hơn lớp da chung quanh một chút. Trâu nào cũng có cái nốt ấy, từ trâu già quen kéo cày nặng nhọc đến trâu nghé mới chập chững theo mẹ ra đồng. Cái nốt bé xíu, chẳng mấy ai để ý, nhưng người già ở làng quê vẫn kể một chuyện rất xưa để giải thích vì sao nó có ở đó.

Ngày xưa, trâu biết nói tiếng người hẳn hoi, giọng trầm trầm nhưng rõ ràng từng chữ. Chính vì thế, chẳng người chăn trâu nào dám để trâu đói khát hay đối xử bạc bẽo, vì chỉ cần trâu mở miệng mách lại một câu là chủ nhà biết ngay ai chăm chỉ, ai lười biếng. Ở một vùng quê nọ, ruộng nối ruộng chạy dài tít tắp, có một nhà nông khá giả nuôi một con trâu mộng để kéo cày. Ông thuê một cậu bé trong xóm đến chăn dắt, cho ăn, cho uống, dắt trâu ra đồng mỗi sớm rồi đưa về mỗi chiều.

Cậu bé này vốn ham chơi có tiếng khắp xóm. Sáng nào dắt trâu ra tới bờ đê, cậu cũng buộc dây lỏng lẻo rồi bỏ mặc trâu tự gặm cỏ, còn mình chạy tót đi đánh khăng, thả diều, hay lội xuống ao bắt cá cùng đám trẻ cùng lứa. Có hôm mải chơi quên cả nắng đã đứng bóng, quên cả trâu đang đứng thất thểu một mình giữa đồng, cỏ quanh chân đã bị giẫm nát chứ chẳng còn ngọn nào để gặm.

Một bữa nọ, mải chơi đến tận chiều muộn, cậu mới sực nhớ ra trâu. Chạy vội ra đồng, cậu thấy bụng trâu tóp lại, xẹp lép, rõ ràng cả ngày chẳng được ăn là bao. Trời sắp tối, chủ nhà lại sắp về tới, cậu bé hoảng, sợ bị mắng, liền nghĩ ra một cách gian dối. Cậu chạy vào vườn, lượm một mớ vỏ mo cau khô, nhét đầy vào bụng trâu cho căng phồng lên, rồi múc bùn non ngoài ruộng, trát một lớp mỏng ra ngoài. Nhìn qua, bụng trâu tròn vo, láng bóng, chẳng khác gì trâu vừa được ăn no nê cả buổi.

Sáng hôm sau, người chủ dắt trâu ra đồng cày như thường lệ. Nhưng trâu bước đi chậm chạp, nặng nề, thở hổn hển từng hơi, chẳng còn dáng vẻ khỏe khoắn mọi bận. Cày được vài luống, người chủ dừng lại, đứng nhìn trâu thật kỹ, rồi hỏi con làm sao mà hôm nay lười biếng đến vậy, bụng no căng thế kia mà đi còn chẳng nổi.

Trâu cúi đầu, giọng buồn bã nhưng thật thà, kể hết mọi điều cho chủ nghe. Bụng trâu trông no vậy thôi, chứ bên trong toàn là vỏ mo cau khô, bên ngoài chỉ có một lớp bùn non trát tạm cho ra dáng. Cả một ngày hôm qua, trâu không được ăn lấy một ngọn cỏ non nào.

Người chủ nghe xong, đứng lặng người một lúc, rồi giận đến run cả tay. Ông biết ngay, bấy lâu nay mình đã bị cậu bé gạt. Ông gọi cậu bé ra, phạt thật nghiêm khắc, mắng cho một trận nên thân, rồi đuổi thẳng cậu về nhà, không cho chăn trâu cho ông thêm một ngày nào nữa. Cậu bé xấu hổ đến mức chẳng dám ngẩng đầu, cúi mặt lủi thủi bước đi, nước mắt chảy dài mà không dám khóc thành tiếng.

Vài hôm sau, có một ông lão tóc bạc trắng như cước, tay chống một cây gậy tre, đi ngang qua cánh đồng ấy. Ông thấy một cậu bé ngồi thu lu một mình bên bờ ruộng, mắt đỏ hoe, dáng vẻ buồn bã. Ông lão dừng chân, ngồi xuống bên cạnh, ôn tồn hỏi chuyện. Cậu bé kể lại đầu đuôi, giọng còn ấm ức: chỉ vì một lần mải chơi mà ra nông nỗi này, giờ mất việc, lại còn bị chính con trâu mình vẫn chăn vạch trần mọi chuyện trước mặt chủ.

Ông lão nghe xong, ngồi lặng thinh hồi lâu, ánh mắt nhìn xa xăm về phía con trâu đang gặm cỏ gần đó. Rồi ông chậm rãi rút trong túi áo ra một nén hương, châm lửa cho cháy đều, khe khẽ khấn mấy câu chẳng ai nghe rõ là gì. Ông lại gần con trâu, đưa nén hương đang cháy lượn nhẹ quanh cổ nó. Một làn khói mỏng bay lên, cuộn tròn quanh cổ trâu như một sợi bùa vô hình, quấn đi quấn lại đúng ba vòng, rồi tan dần vào trong gió chiều.

Kể từ khoảnh khắc ấy, tiếng nói của trâu cứ nhạt dần, nhạt dần, như một ngọn đèn dầu cạn bấc. Trâu cố cất lời như mọi khi mà chẳng sao thành câu thành chữ được nữa, cổ họng chỉ còn bật ra được một tiếng nghé ọ trầm trầm mà thôi. Từ hôm đó về sau, chẳng con trâu nào trên đời còn nói được tiếng người nữa.

Chỗ làn khói từng cuộn quanh cổ trâu năm ấy, sau này lành lại thành một cái nốt nhỏ, tròn tròn, như còn vương lại dấu tích của sợi bùa xưa. Cái nốt ấy truyền từ đời trâu này sang đời trâu khác, từ trâu mẹ sang trâu con, mãi cho đến tận hôm nay.

Trâu không còn kể được câu chuyện của chính mình bằng lời nữa, nhưng ngày ngày trâu vẫn cần mẫn ra đồng, kéo cày, lội bùn, giúp người làm nên hạt lúa, y như chưa từng có chuyện gì xảy ra. Người già trong làng bảo, chính vì lời nói thật của một con trâu ngày xưa mà cả giống loài trâu về sau mất đi tiếng nói. Lần sau ra đồng, nếu cả nhà gặp một con trâu đang đứng nghỉ bên bờ ruộng, hãy khẽ đặt tay lên cổ nó, tìm cái nốt nhỏ ấy. Trâu sẽ chỉ đáp lại cả nhà bằng một tiếng nghé ọ hiền lành, nhưng cái nốt dưới lớp da thì vẫn âm thầm kể lại câu chuyện cũ, y như ngày xưa trâu từng biết nói.