Chợ Bến Thành

Cuối tháng ba năm một nghìn chín trăm mười bốn, hơn một trăm nghìn người chen nhau kéo về mừng một ngôi nhà chợ mới tinh giữa Sài Gòn. Trên cổng chính của ngôi chợ có một chiếc tháp đồng hồ. Lễ mừng kéo dài ba ngày liền, từ ngày hai mươi tám đến ngày ba mươi. Có múa lân, có gánh xiếc. Đêm xuống, pháo hoa bung sáng cả một góc trời.

Hơn một trăm mười năm sau, chiếc tháp đồng hồ ấy vẫn đứng nguyên chỗ cũ, trên cổng Nam của Chợ Bến Thành. Chỉ có điều, bây giờ, ngay dưới khoảng quảng trường trước chợ, sâu chừng ba mươi hai mét trong lòng đất, những đoàn tàu điện đang lặng lẽ ra vào một nhà ga ngầm.

Hai tấm ảnh, cùng một chỗ đứng. Một tấm có pháo hoa và múa lân. Một tấm có tàu điện chạy dưới chân. Câu chuyện của Chợ Bến Thành nằm trọn trong khoảng giữa hai tấm ảnh đó.

Mà muốn hiểu cái tên, phải lùi xa hơn nữa, về một bến sông.

Từ trước khi người Pháp đến, đã có một ngôi chợ họp bên bờ sông Bến Nghé. Gần đó có một cái bến, nơi khách qua lại và quân lính lên bờ để vào Thành Gia Định. "Bến" là bến sông. "Thành" là tòa thành. Ghép lại, thành Bến Thành. Cái tên ấy đi theo ngôi chợ suốt bao năm, kể cả khi ngôi chợ đã rời xa bến nước.

Ngôi chợ cũ bên sông không có một cuộc đời yên ả. Năm một nghìn tám trăm bảy mươi, chợ bị cháy. Hai năm sau, người ta dựng lại một ngôi chợ khiêm tốn, khung gỗ, lợp ngói, nền lát đá. Đến đầu thế kỷ hai mươi, ngôi chợ ấy đã cũ nát lắm rồi, nên người Pháp quyết định dời chợ đi nơi khác.

Chỗ mới được chọn cho ngôi chợ là một nơi chẳng ai ngờ. Đó là một cái ao sình lầy, người Sài Gòn xưa gọi là ao Bồ Rệt. Ao được lấp đầy. Năm một nghìn chín trăm mười hai, hãng thầu Brossard và Maupin khởi công, và đến cuối tháng ba năm một nghìn chín trăm mười bốn thì ngôi nhà chợ hoàn tất. Thuở ấy, người ta còn gọi nó là chợ Mới Sài Gòn.

Tấm ảnh thứ nhất, nhìn gần hơn, có nhiều chi tiết lắm. Ngôi chợ mới có bốn cổng lớn quay về bốn hướng Đông, Tây, Nam, Bắc, cùng mười hai cổng phụ. Bên trong rộng rãi, sạch sẽ, thoáng gió, rất hợp với cái nắng nóng phương Nam. Đây là một công trình bê tông cốt thép có nhịp lớn, đến nay vẫn được xem là một bài học tiêu biểu về kết cấu. Cổng Nam là cổng chính, nơi chiếc tháp đồng hồ ba mặt nhìn xuống quảng trường.

Quanh chợ hồi ấy là một bến xe nhộn nhịp. Hai bên hông chợ có bến xe đò đi miền Đông và miền Tây. Ngay trước chợ là bến xe ngựa, tiếng vó lóc cóc, tiếng người gọi nhau í ới. Bên kia quảng trường, năm một nghìn chín trăm mười lăm, nhà ga xe lửa mới của Sài Gòn mở cửa, nhìn thẳng sang cổng Nam. Chỗ chợ mới vốn được chọn ở gần đường xe lửa đi Mỹ Tho.

Trong chợ thời đầu có nhiều tiểu thương người Ấn và người Hoa. Có những gia đình đã có sạp ở đây ngay từ năm chợ khánh thành, bán dừa khô và bí đỏ cho các nhà hàng Ấn Độ.

Khoảng sân trước cổng Nam cũng đổi tên nhiều lần. Thời Pháp, người ta gọi nó là quảng trường Chợ. Về sau, nơi đây mang tên công trường Diên Hồng. Ngày nay, nó là Quảng trường Quách Thị Trang, mang tên một nữ sinh Sài Gòn. Chị đã ngã xuống ngay tại đây trong một cuộc biểu tình của học sinh, sinh viên ngày hai mươi lăm tháng tám năm một nghìn chín trăm sáu mươi ba. Năm sau, một bức tượng bán thân của chị được dựng ở đúng chỗ ấy.

Năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm, giữa vòng xoay trước chợ có thêm tượng tướng Trần Nguyên Hãn cưỡi ngựa, vị tướng của thế kỷ mười lăm.

Năm một nghìn chín trăm tám mươi lăm, chợ được sửa chữa lớn, nhưng cấu trúc cũ vẫn được giữ nguyên. Trên bốn cổng chợ có những bức phù điêu gốm do nhà điêu khắc Lê Văn Mậu thiết kế, tượng trưng cho những món hàng được bày bán bên trong. Cho đến hôm nay, tháp đồng hồ ba mặt trên cổng Nam vẫn được xem là biểu tượng không chính thức của Thành phố Hồ Chí Minh.

Bước vào trong, tấm ảnh thứ hai hiện ra đầy màu sắc. Hơn một nghìn năm trăm quầy hàng xếp san sát dưới mái chợ. Vào dịp chợ tròn một trăm tuổi, nơi đây có chừng ba nghìn hộ buôn bán, và mỗi ngày đón trung bình khoảng mười lăm nghìn lượt khách. Tiếng mời chào, tiếng mặc cả, tiếng cười nói hòa vào nhau thành một thứ âm thanh rất riêng.

Khi trời tối, ngôi chợ vẫn chưa chịu ngủ. Trên đường Lưu Văn Lang và đường Phan Bội Châu, chợ đêm Bến Thành lên đèn. Phía cửa Tây, khu ăn uống ban đêm bày ra đủ món, từ hủ tiếu, bún bò, phở, đến ốc và bún riêu.

Những đoàn tàu dưới lòng đất ở đầu câu chuyện thì mới đến sau này. Năm hai nghìn mười bốn, tượng tướng Trần Nguyên Hãn được đưa đi nơi khác để nhường chỗ cho công trường xây nhà ga Bến Thành. Tượng chị Quách Thị Trang rồi cũng được dời đi. Ngày hai mươi hai tháng mười hai năm hai nghìn hai mươi bốn, tuyến metro số một Bến Thành, Suối Tiên chính thức đón khách. Nhà ga Bến Thành là một trong ba ga ngầm của tuyến, có bốn tầng nằm sâu dưới mặt đất.

Thế là, ở cùng một chỗ đứng, hai tấm ảnh bắt đầu chồng lên nhau. Ngày xưa, trước cổng Nam là tiếng vó ngựa và tiếng còi xe lửa. Bây giờ, dưới chân cổng Nam là tiếng tàu điện lướt qua trong lòng đất.

Lần tới, nếu cả nhà có dịp đứng trước cổng Nam, hãy thử ngước lên rồi lại nhìn xuống. Phía trên là chiếc tháp đồng hồ ba mặt, vẫn nhìn ra quảng trường như từ ngày hơn một trăm nghìn người đứng chờ pháo hoa. Phía dưới, rất sâu, một đoàn tàu vừa vào ga. Và ở giữa, ngôi chợ già vẫn mở cửa, rộn tiếng người, như nó đã làm suốt hơn một thế kỷ.