Chùa Giác Lâm
Mùa xuân năm Giáp Tý, một nghìn bảy trăm bốn mươi tư. Sài Gòn khi đó không phải thành phố như hôm nay. Đây là vùng đất mới khai phá, vừa mấy chục năm trước còn là rừng rậm và đầm lầy. Những người đầu tiên đến đây là dân di cư từ miền Trung và cộng đồng Minh Hương, tức con cháu di dân Hoa kiều từ thời nhà Minh sụp đổ.
Trong cộng đồng Minh Hương đó có một cư sĩ Phật giáo tên Lý Thuỵ Long. Ông đứng ra cúng đất, cúng tài chính, xây một ngôi chùa nhỏ dưới thời chúa Nguyễn Phúc Khoát, đặt tên Cẩm Sơn tự.
Ba mươi năm sau, năm một nghìn bảy trăm bảy mươi tư, một thiền sư cao tăng phái Lâm Tế tên Phật Ý - Linh Nhạc cử đệ tử là Tổ Tông - Viên Quang về làm trụ trì. Vị thiền sư trẻ này đặt cho chùa cái tên mới: Giác Lâm. "Giác" là giác ngộ, "Lâm" là rừng, tức rừng Phật pháp. Dưới sự dẫn dắt của Thiền sư Viên Quang, chùa trở thành trung tâm đầu tiên đào tạo tăng sĩ cho cả Gia Định và miền Nam Việt Nam. Đây là lý do chùa được tôn là Tổ đình, tức chùa tổ của Thiền phái Lâm Tế ở miền Nam.
Cả nhà biết không, Phật giáo miền Nam và miền Bắc có hai dòng thiền khác nhau. Miền Bắc là Trúc Lâm Yên Tử, do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập thế kỷ mười ba, một dòng thiền Việt Nam hoá. Còn miền Nam là Lâm Tế, du nhập từ Trung Hoa thế kỷ mười bảy trở đi, theo chân cộng đồng Minh Hương. Chùa Giác Lâm là điểm khởi đầu của dòng Lâm Tế ở Nam Bộ.
Năm một nghìn chín trăm tám mươi tám, Bộ Văn hoá xếp hạng Chùa Giác Lâm là Di tích Lịch sử - Văn hoá cấp Quốc gia, một trong những đợt xếp hạng sớm nhất sau khi đất nước thống nhất.
Bên trong chùa là bộ sưu tập mà không ngôi chùa nào ở miền Nam sánh bằng: một trăm mười ba pho tượng Phật cổ. Đa số bằng gỗ, chạm khắc tinh xảo qua nhiều thế kỷ. Chỉ bảy tượng bằng đồng. Hai bộ Thập Bát La Hán, mười tám vị La Hán đứng hai bên chính điện, được coi là tinh xảo nhất miền Nam. Và hai bộ Thập Điện Diêm Vương, mười cõi phán xét linh hồn theo quan niệm Phật giáo về luân hồi và quả báo.
Nhưng trước khi vào điện thờ, cả nhà dừng lại ở sân trước nhìn cây bồ đề. Đây không phải cây bồ đề bình thường. Ngày mười tám tháng sáu năm một nghìn chín trăm năm mươi ba, Hoà thượng Narada, một cao tăng Phật giáo nổi tiếng từ Sri Lanka, đến Việt Nam và tặng chùa cây bồ đề này. Cây được chiết từ cây bồ đề gốc tại Bồ Đề Đạo Tràng, vùng Bodh Gaya, Ấn Độ, nơi Đức Phật Thích Ca ngồi thiền và thành đạo hơn hai nghìn năm trăm năm trước.
Cùng ý nghĩa đó, có một cây bồ đề khác ở Chùa Trấn Quốc Hà Nội, do Tổng thống Ấn Độ Rajendra Prasad tặng năm một nghìn chín trăm năm mươi chín. Mỗi cây là một sợi dây nối Việt Nam với cái nôi Phật giáo ở Ấn Độ.
Phía sau chùa là Bảo tháp Xá Lợi bảy tầng, cao khoảng ba mươi hai mét, xây năm một nghìn chín trăm chín mươi chín, gọi là Bảo tháp Cẩm Đệm theo tên cổ của chùa. Tháp lưu giữ xá lợi Phật và xá lợi của các vị thiền sư đã viên tịch tại chùa qua gần ba trăm năm.
Đứng trong chính điện Chùa Giác Lâm, nhìn hàng trăm gương mặt tượng Phật lặng lẽ nhìn lại. Cả nhà sẽ cảm ra điều này: nơi đây không chỉ là ngôi chùa, mà là ký ức sống của ba trăm năm đất phương Nam.