Chợ Đà Lạt

Trên một ngọn đồi thoai thoải giữa lòng Đà Lạt có một rạp chiếu bóng mang tên rạp Ba tháng Tư. Suốt ngày có người lên xuống con dốc trước cửa rạp, giỏ trên tay, áo khoác kín cổ. Ngọn đồi này người Đà Lạt gọi là khu Hòa Bình.

Trước khi thành rạp, chỗ này là chợ. Ngôi chợ ấy đã đứng đúng ở đây, trên chính ngọn đồi này.

Chợ làm bằng cây rừng và ván mới xẻ, cột còn nguyên thớ, trên đầu là một lớp mái tôn mỏng. Gỗ và ván đều lấy từ những cánh rừng vây quanh. Dưới lớp mái tôn, người bán ngồi bên hàng của mình, người mua đi qua giữa những hàng cột gỗ. Mưa cao nguyên gõ xuống mái tôn thì cả chợ cùng nghe một lượt. Một bàn tay với lên kéo tấm bạt che hàng cho khỏi ướt.

Đó là năm một nghìn chín trăm hai mươi chín, khi cả thị trấn cao nguyên này mới có hơn hai nghìn người. Buổi sáng trên đồi lạnh, và cái lạnh đi thẳng qua vách ván vào trong chợ. Trước đó Đà Lạt chỉ có một chỗ họp chợ nhỏ, tự phát, ở nơi sau này gọi là ấp Ánh Sáng. Người đông dần lên, và ông công sứ người Pháp cho dời nó lên đồi.

Người dân không đặt cho ngôi chợ một cái tên nào hay ho cả. Họ gọi thẳng ra thứ đã làm nên nó. Chợ Cây.

Cột gỗ, mái tôn, và một ngọn đồi đỡ lấy tất cả. Đà Lạt hồi đó chỉ có chừng ấy để đi chợ.

Năm một nghìn chín trăm ba mươi mốt, một trận hỏa hoạn lớn quét qua khu chợ. Chợ Cây cháy. Những dãy phố dựng bằng ván vây quanh chợ cũng cháy theo.

Vài năm sau, một ngôi chợ mới mọc lên đúng trên nền cũ. Lần này không phải cây rừng và ván xẻ, mà là gạch và đá, do một công ty xây dựng nhận thầu.

Rồi thành phố lớn nhanh hơn ngôi chợ của nó. Chưa tới một đời người sau ngày dựng Chợ Cây, Đà Lạt đã có hơn năm mươi ba nghìn người. Ngôi chợ gạch trên đồi không còn đỡ nổi. Vị thị trưởng thành phố lúc bấy giờ, ông Trần Văn Phước, phải đi tìm chỗ cho một ngôi chợ khác.

Và chỗ ông chọn không giống một chỗ để đặt chợ chút nào. Dưới chân đồi có một cái đầm, nước đọng lâu ngày, sình lầy, mặt nước phủ kín một thứ rau mọc dưới nước là xà lách son. Cái đầm ấy bỏ hoang đã lâu, làm xấu cả một góc phố. Chỗ ấy, ông chọn làm nền cho ngôi chợ mới.

Năm một nghìn chín trăm năm mươi tám, người ta khởi công ngay trên cái đầm. Năm một nghìn chín trăm sáu mươi, đứng trên nền bùn cũ là một ngôi chợ có lầu. Bản thiết kế là của kiến trúc sư Nguyễn Duy Đức. Người biến bản vẽ thành một tòa nhà đứng giữa đầm là nhà thầu Nguyễn Linh Chiểu. Một người vẽ, một người xây, và hai người đặt cái chợ của cả thành phố lên đúng chỗ mà trước đó chỉ là một vũng bùn bỏ hoang.

Ở Chợ Cây, hàng bày hết dưới một mái tôn. Ở chợ mới, muốn xem hết chợ thì phải leo lên. Đây là một trong những ngôi chợ lầu đầu tiên ở Việt Nam. Bậc thang lên lầu, hàng bày trên cao.

Còn ngôi chợ gạch trên đồi thì không bị đập đi. Chỗ từng bày hàng, người ta cải tạo lại thành một rạp chiếu bóng, kê vào đó hàng ghế và một tấm màn lớn. Chợ thành rạp Hòa Bình, nay có tên là rạp Ba tháng Tư. Cái rạp trên đồi hôm nay chính là ngôi chợ gạch ấy, đứng trên nền ngôi chợ gỗ đã cháy.

Người đi ngang khu Hòa Bình hiếm ai biết mình đang bước trên nền hai ngôi chợ cũ.

Chợ đã xuống hết dốc, bỏ lại phía sau cả một khu phố quen. Nếu cứ để vậy, người ở khu Hòa Bình muốn xuống chợ sẽ phải lần hết con dốc rồi vòng ra tận mặt trước.

Việc nối chợ mới với chợ cũ được giao cho một kiến trúc sư trẻ vừa từ Pháp trở về, ông Ngô Viết Thụ. Ít năm sau, ông là người châu Á đầu tiên được Viện Kiến trúc Hoa Kỳ phong Viện sĩ Danh dự. Ông xếp lại các dãy phố buôn bán và những con đường vòng quanh chợ. Rồi ông làm thêm một việc mà người Đà Lạt vẫn dùng mỗi ngày, tới tận bây giờ.

Thứ ông làm không phải một con đường. Mà là một cầu thang. Ông bắc nó chạy thẳng từ khu Hòa Bình vào lầu hai của ngôi chợ mới.

Ai đi hết cây cầu thang ấy là đi từ đời chợ này sang đời chợ kia, chỉ trong một lượt bậc.

Dưới chân đồi thì chợ vẫn là chợ. Đứng ở cửa nhìn vào, dãy này nối dãy kia, không thấy đâu là chỗ hết. Quần áo một dãy, hàng ăn một dãy, đặc sản một dãy. Cả nhà đi chợ ở đây thì phải leo, vì có những hàng phải lên hết một đợt bậc thang mới thấy.

Rồi tới hàng hoa tươi. Chỗ này khỏi cần tìm biển chỉ đường, mùi và màu của nó tới trước. Mùi mát, hơi hăng, mùi của những cuống hoa vừa cắt sáng nay, lẫn với hơi nước lạnh bốc lên từ chỗ hoa đứng. Hoa dựng thành từng bó sát nhau, hết dãy màu này lại sang dãy màu khác. Cái lạnh của cao nguyên bám trên từng cánh hoa. Một người bán hoa cúi xuống, xoay từng bó cho ngay ngắn lại, rồi vẩy thêm chút nước lên trên. Cả dãy hoa ấy đang đứng trên chỗ mà ngày xưa chỉ có bùn và nước đọng.

Ban ngày, cầu thang chỉ là một lối đi tắt. Người đi chợ bước qua, tay xách giỏ, đầu nghĩ chuyện bữa trưa, chẳng ai để ý mình đang đi trên chỗ nối.

Nhưng đêm thì khác. Từ những năm bảy mươi của thế kỷ hai mươi, lối xuống chợ còn chưa có đèn đường. Những người bán hàng ăn bắt đầu dọn hàng ra dọc các bậc thang từ khu Hòa Bình xuống chợ, rồi ra phía hồ Xuân Hương. Ánh sáng duy nhất là mấy ngọn đèn dầu. Sương cao nguyên buông xuống dày, đèn dầu chỉ soi nổi một quầng nhỏ quanh mình, nên người đi chợ cứ lần theo từng quầng sáng mà xuống bậc thang.

Trong sương, người đi lại chỉ còn là những bóng người mờ mờ, tay vẫn bưng bát, vẫn gọi nhau từ bậc thang này sang bậc thang kia. Người Đà Lạt nhìn cảnh ấy rồi đặt cho nó một cái tên vừa lạ tai vừa thương, chợ Âm Phủ. Cái tên nói về sương và đèn dầu, chứ chỗ ấy là chỗ người ta ngồi ăn với nhau cho ấm bụng giữa đêm lạnh.

Cái tên ấy ở lại tới hôm nay. Chợ đêm Đà Lạt bây giờ sáng đèn trên đường Nguyễn Thị Minh Khai, ngay trước mặt chợ. Chiều xuống là hàng quán dọn ra. Một bát súp cua nóng bưng ra giữa trời lạnh, khói bốc thẳng lên rồi đứng lại một quãng trong không khí. Chỉ có đèn dầu là đã thành đèn điện.

Cầu thang thì vẫn nằm đó. Tiếng chợ dưới kia cứ theo bậc thang mà lên, tiếng người gọi nhau, tiếng bát đũa, tiếng cười.

Đứng giữa những bậc thang, ngước lên là ngọn đồi nơi một ngôi chợ bằng cây rừng và mái tôn từng đứng. Cúi xuống là ánh đèn của một ngôi chợ có lầu, mọc lên từ một đầm rau bỏ hoang.

Một đứa trẻ nắm tay mẹ, tay kia cầm miếng bánh tráng nướng còn nóng, vừa thổi vừa leo ngược lên đồi. Sương đi qua bậc thang chậm rãi, y như hồi còn đèn dầu.