Dinh Bảo Đại
Cả nhà đang đứng ở Dinh Bảo Đại, hay còn gọi là Dinh III, trên đường Triệu Việt Vương. Dinh nằm trên đồi thông, cách trung tâm Đà Lạt khoảng hai cây số về phía tây nam, ở độ cao một nghìn năm trăm ba mươi chín mét. Đây là biệt thự nghỉ hè gắn với vua Bảo Đại, vị hoàng đế cuối cùng của triều Nguyễn.
Câu chuyện về dinh thự này không thể tách rời khỏi bối cảnh lịch sử phức tạp của Việt Nam đầu thế kỷ hai mươi. Bảo Đại lên ngôi năm một nghìn chín trăm hai mươi sáu, là hoàng đế cuối cùng của triều Nguyễn, nhưng trong một giai đoạn mà quyền lực thực sự thuộc về người Pháp. Đà Lạt lúc bấy giờ là trung tâm nghỉ dưỡng vùng cao, và nhà vua chọn nơi này để có những kỳ nghỉ xa xa kinh đô Huế nóng bức.
Dinh được xây dựng trong thập niên một nghìn chín trăm ba mươi, nhưng các nguồn ghi khác nhau. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam ghi năm một nghìn chín trăm ba mươi ba. Báo Lâm Đồng lại ghi khởi công năm một nghìn chín trăm ba mươi chín, hoàn tất năm một nghìn chín trăm bốn mươi ba, theo đồ án của kiến trúc sư Nguyễn Văn Ninh. Dù năm tháng còn tranh cãi, ngôi dinh thự vẫn đứng đây, trầm lặng giữa rừng thông, như một chứng nhân của cả một thời đại.
Dinh gồm hai tầng và hai mươi lăm phòng theo thông tin của Cục Du lịch Quốc gia. Tầng trệt là khu tiếp khách và làm việc: phòng đợi, phòng làm việc của vua, phòng khách chính, phòng tiếp khách thân mật, khu yến tiệc, phòng ăn và bếp. Tầng lầu là không gian sinh hoạt riêng của gia đình: phòng ngủ của vua, phòng của hoàng hậu Nam Phương, phòng của hoàng tử Bửu Long, phòng của công chúa Phương Mai và các phòng sinh hoạt gia đình.
Khi đứng trong những căn phòng này, cả nhà hãy hình dung không chỉ một cặp vợ chồng quyền quý mà là cả một gia đình với những đứa con đang lớn, sống trong không gian vừa trang trọng vừa ấm cúng của đồi thông Đà Lạt. Hoàng hậu Nam Phương, tên thật là Nguyễn Hữu Thị Lan, là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên được phong hoàng hậu trong triều Nguyễn. Bà theo đạo Công giáo, tinh tế và được giáo dục theo phong cách phương Tây. Cây đàn piano của bà từng đặt trong phòng khách chính theo mô tả của Báo Lâm Đồng.
Dinh cũng là nơi lưu giữ nhiều hiện vật lịch sử. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam liệt kê các hiện vật như ấn tín quân sự, ngọc tỷ, quốc thư, quốc kỳ, tượng bán thân vua Bảo Đại và vua Khải Định, hình ảnh gia đình và vật dụng thường ngày. Đây là những thứ nhắc cả nhà rằng mình đang ở trong không gian gắn liền với một triều đại đã qua, với con người thật, không phải nhân vật hư cấu.
Sau này, giai đoạn một nghìn chín trăm bốn mươi tám đến năm mươi, khi người Pháp đưa Bảo Đại trở lại nắm quyền và lập ra Hoàng triều Cương Thổ, dinh còn được gọi là Biệt điện Quốc trưởng. Người dân Đà Lạt quen gọi là Biệt điện nhà vua. Cả hai tên đó đều phản ánh vai trò thực sự của nơi này trong ký ức địa phương.
Năm hai nghìn hai mươi ba, UBND tỉnh Lâm Đồng ban hành quyết định xếp Dinh III là biệt thự nhóm một trong danh sách biệt thự sở hữu nhà nước, tức là nhóm có giá trị điển hình về kiến trúc, cảnh quan, lịch sử và văn hóa. Không phải mọi biệt thự cũ ở Đà Lạt đều được xếp vào nhóm này.
Đứng ở ban công tầng lầu nhìn ra vườn thông, cả nhà có thể hình dung một buổi chiều Đà Lạt của thập niên một nghìn chín trăm bốn mươi. Tiếng đàn piano vang nhẹ từ phòng khách, những đứa trẻ hoàng tộc chơi đùa dưới bóng cây, và một vị vua đứng nơi này nhìn xuống thành phố sương mù, không biết rằng triều đại của mình chỉ còn vài năm nữa là khép lại. Đó là khoảnh khắc mà lịch sử còn đọng lại trong từng căn phòng, từng hiện vật ở Dinh III.