Chợ Nổi Cái Răng, Cần Thơ
Bốn giờ sáng, khi phố xá Cần Thơ còn ngủ say, những chiếc ghe ở chợ nổi Cái Răng đã thức. Trời còn tối. Ghe lớn đã nằm sẵn giữa dòng, xuồng nhỏ bắt đầu len qua những khoảng nước hẹp. Trên mũi mỗi chiếc ghe hàng, một cây sào dài vươn thẳng lên, đầu sào treo lủng lẳng một thứ gì đó mà trong bóng tối chưa ai nhìn rõ.
Cây sào ấy tên là cây bẹo. Còn khu chợ họp ngay trên mặt nước này là một trong những chợ nổi lớn nhất và lâu đời nhất miền Tây Nam Bộ. Chợ nằm trên sông Cần Thơ, một nhánh của sông Hậu, gần cầu Cái Răng, nay thuộc phường Cái Răng của thành phố Cần Thơ. Từ bến Ninh Kiều, thuyền máy chạy chừng ba mươi phút là tới.
Khoảng năm giờ, những chiếc tàu chở khách đầu tiên rời bến Ninh Kiều. Chỉ chừng nửa giờ sau, chợ đã nhộn nhịp. Từ năm giờ đến bảy giờ sáng là giờ vàng, lúc chợ đông nhất. Tiếng máy ghe, tiếng nước vỗ mạn ghe vọng qua mặt sông, đánh thức cả một vùng sông nước.
Thương hồ là những người mua bán trên ghe, trên xuồng. Nhiều người lớn lên ngay trên sông nước, từ nhỏ đã theo cha mẹ xuôi ngược các dòng sông, rồi lớn lên lại sống bằng nghề buôn nông sản ở chợ nổi. Với họ, chiếc ghe vừa là cửa hàng, vừa là ngôi nhà của nhiều thế hệ. Ghe thương hồ từ khắp các tỉnh miền Tây tìm về khúc sông này để mua, để bán.
Rồi mặt trời nhô lên. Ánh nắng đầu ngày nhuộm dòng sông một màu vàng cam, lấp lánh trên mặt nước. Đầu cây bẹo này treo một quả bí. Cây bẹo kia treo mấy trái xoài. Xa hơn chút nữa là chùm chôm chôm, chùm nhãn, trái dứa, quả dưa hấu, củ khoai.
Luật của cây bẹo đơn giản đến mức một em bé cũng nhớ được: treo gì bán đó. Ghe nào không treo thì không bán. Còn ghe nào treo một tàu lá dừa, nghĩa là ghe ấy đang nghỉ bán. Cây bẹo thường làm bằng tre tầm vông, cắm hay gác ở mũi ghe. Món hàng treo tít trên ngọn, để người mua đứng xa cũng nhận ra.
Giữa một dòng sông rộng với bao nhiêu ghe xuồng tấp nập, cây bẹo chính là tấm bảng hiệu của người thương hồ. Không cần rao to, người mua chỉ việc ngước nhìn rồi chèo xuồng lại gần. Người ta gọi cây bẹo là linh hồn của chợ nổi, một cách quảng cáo vừa mộc mạc vừa sáng tạo của miền sông nước.
Các bạn nhỏ tinh mắt còn sẽ thấy một điều thú vị. Trên vài chiếc ghe, có khi thấy quần áo phơi phấp phới. Đừng vội tưởng ghe ấy bán quần áo. Áo quần ấy là của chính nhà thương hồ, giặt xong đem phơi, vì chiếc ghe cũng là nhà.
Lúc chợ còn sớm, việc lớn nhất là buôn bán sỉ. Những ghe lớn chở trái cây, rau củ thu mua từ nhiều nơi về đây trao đổi, rồi bán lại cho các lái buôn. Ngày trước, khi khách du lịch chưa tìm đến, chợ nổi chủ yếu là chợ đầu mối như thế. Chỉ khi các lái buôn đã mua gần xong, người ta mới bán lẻ. Từng giỏ trái cây được chuyền tay từ ghe này sang ghe khác.
Giữa chợ, những chiếc xuồng nhỏ len lỏi bán bữa sáng. Ghe bán đồ ăn thức uống thường không treo cây bẹo. Khách ngồi trên thuyền, gọi một tiếng, xuồng hàng ăn liền chèo tới. Người bán dùng một cái móc sắt móc vào mạn thuyền khách, cho hai bên áp sát vào nhau.
Rồi một tô hủ tiếu nóng hổi được chuyền sang, kèm ly cà phê đen hay ly cà phê sữa đá. Có xuồng bán bún riêu, cháo lòng, có xuồng bán nước dừa. Ăn sáng mà dưới chân là sóng nước, bữa sáng ấy thật khó quên.
Khu chợ này có từ bao giờ? Chợ hình thành từ đầu thế kỷ hai mươi, và đã gắn bó với vùng đất này hơn một thế kỷ. Hồi ấy, đường bộ ở miền Tây chưa phát triển. Sông và kênh rạch là những con đường chính.
Khi đường thủy nối sông Cần Thơ với rạch Cái Tư và sông Cái Lớn trở nên thuận tiện, ghe thuyền tụ về khúc sông này mỗi ngày một đông. Người ta mua bán ngay trên mặt nước, và chợ nổi cứ thế tự nhiên mà thành. Trên các chợ nổi miền Tây, trai thương hồ với các cô gái miệt vườn còn hò qua hò lại, để lại những câu hò mà đến nay khách ghé chợ Cái Răng vẫn có thể được nghe.
Cái tên Cái Răng nghe thật lạ tai. Người ta vẫn truyền tai nhau rằng tên ấy bắt nguồn từ chữ Khmer karan, chỉ cái cà ràng, tức chiếc bếp lò bằng đất nung, rồi đọc chệch dần mà thành Cái Răng. Đó chỉ là một giả thuyết, chưa ai khẳng định chắc chắn. Nhưng nghĩ tới một khúc sông có thể mang tên chiếc bếp lò, đứa trẻ nào mà chẳng tò mò.
Năm hai nghìn mười sáu, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa Văn hóa chợ nổi Cái Răng vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nhưng chợ nổi hôm nay không còn như xưa. Khi đường bộ phát triển, việc đi lại và buôn bán ở miền Tây dần đổi khác. Rồi đại dịch đến. Suốt hơn ba tháng, cây bẹo nằm im, chợ vắng đìu hiu. Số thương hồ giảm hẳn, số ghe cũng thưa đi rõ rệt. Khu chợ đang dần chuyển từ một chợ đầu mối thực thụ sang một chợ đón khách du lịch.
Lượng hàng ít hơn trước nhiều, nhưng sáng nào chợ cũng vẫn họp. Người thương hồ ở đây không diễn cho ai xem, họ vẫn mưu sinh thật trên mặt nước.
Khoảng chín giờ, chợ thưa dần. Ghe lớn nổ máy rời đi, xuồng nhỏ tản về các ngả sông. Những chiếc ghe còn neo lại thôi làm cửa hàng, lặng lẽ trở về làm một ngôi nhà.
Đêm phủ kín sông Cần Thơ. Bốn giờ sáng hôm sau, khi phố xá còn ngủ, những cây bẹo lại lặng lẽ vươn lên trong bóng tối. Trên đầu mỗi cây sào, một thứ gì đó đung đưa, chưa ai nhìn rõ, chờ mặt trời lên để kể cho người mua biết hôm nay ghe mình có gì.