Chợ Nổi Cái Răng , Cần Thơ
Cả nhà ơi, bây giờ là năm giờ ba mươi sáng. Trời còn chưa sáng hẳn. Mặt sông Cần Thơ phản chiếu ánh đèn vàng từ các ghe thuyền. Phía trước, giữa làn sương sớm, hàng chục chiếc ghe đang neo lại, người bán người mua đang mặc cả. Trên mũi mỗi chiếc ghe có một cây sào dài, trên đó treo một cái gì đó.
Cả nhà đang đến chợ nổi Cái Răng, chợ nổi lớn nhất Đồng bằng sông Cửu Long.
Họp trên sông Cần Thơ, một nhánh của sông Hậu, gần Cầu Cái Răng, chợ này cách Bến Ninh Kiều khoảng năm đến sáu cây số theo đường sông, tương đương ba mươi phút thuyền máy. Năm hai nghìn mười sáu, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa Văn hóa Chợ nổi Cái Răng vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia.
Chợ hình thành như thế nào? Đầu thế kỷ hai mươi, miền Tây Việt Nam chưa có đường bộ như hôm nay. Sông kênh là đường cao tốc của thời đó. Thương hồ, tức thương lái sống trên ghe, tập trung tại Cái Răng vì đây là điểm giao nhau của nhiều con sông và kênh đào dẫn về các vùng nông sản trù phú. Họ mua nông sản từ vùng quê về bán ở thành thị. Chợ nổi tự phát hình thành từ đó.
Tên "Cái Răng" có một nguồn gốc thú vị. Theo giả thuyết phổ biến, tên này có nguồn gốc từ tiếng Khmer "Karang", nghĩa là "con cua". Vùng đất này từng là đất Khmer cổ trước khi người Việt đến. Và "cái" là âm Việt hóa chỉ địa danh ven sông, như Cái Bè, Cái Mơn, Cái Lậy. Vậy Cái Răng có nghĩa là vùng đất ven sông nhiều cua. Tuy nhiên giả thuyết này chưa được học thuật chính thức xác nhận hoàn toàn.
Bây giờ mình nói về thứ hấp dẫn nhất của chợ nổi Cái Răng: cây bẹo.
Cây bẹo là một cây sào dài, thường làm từ tre, cắm thẳng đứng trên mũi ghe. Trên cây bẹo treo mẫu hàng đang bán. Bán dưa hấu thì treo một quả dưa hấu. Bán chuối thì treo một nải chuối. Bán chôm chôm thì treo một chùm chôm chôm. Bán bí đao thì treo một quả bí. Ghe nào không treo cây bẹo thì không có hàng bán. Ghe nào treo lá dừa thì đang nghỉ.
Tại sao lại treo thay vì rao bằng miệng hay bằng biển? Vì trên sông gió to và ồn, người mua và người bán ở cách nhau khá xa. Nhìn cây bẹo từ xa là biết ghe đó có gì. Người mua chèo thuyền đến mua trực tiếp. Không cần tiếng rao, không cần biển quảng cáo. Đây là sáng kiến độc đáo chỉ có ở chợ nổi miền Tây Việt Nam. Các chợ nổi nổi tiếng ở Thái Lan hay Indonesia không có cây bẹo.
Ngoài ghe hàng nông sản, còn có ghe ăn uống. Ghe bán hủ tiếu Cái Răng là đặc biệt nhất. Tô hủ tiếu sợi nhỏ, nước trong, giá đỗ, thịt heo, xương heo, tôm, chanh ớt. Ăn trên ghe, bên cạnh là sông chảy, ánh bình minh bắt đầu lên. Đây là trải nghiệm cả nhà không thể quên.
Nhưng cả nhà cần nghe một sự thật buồn.
Trước năm hai nghìn hai mươi, chợ nổi Cái Răng họp rất sôi động mỗi ngày, với hàng trăm ghe. Rồi đại dịch đến, chợ gần như ngừng hoàn toàn. Nhiều thương hồ về quê, bỏ nghề không quay lại. Cùng lúc đó, đường bộ và cao tốc nối Trung Lương qua Mỹ Thuận về Cần Thơ phát triển mạnh. Xe tải chở nông sản bây giờ nhanh và rẻ hơn ghe thuyền. Vì vậy số lượng ghe thương hồ giảm rõ rệt.
Hôm nay cả nhà thấy chợ vẫn có, nhưng gọn hơn xưa nhiều. Một số ghe nay chủ yếu phục vụ khách du lịch chứ không còn là chợ đầu mối nông sản như ngày trước. Văn hóa chợ nổi đang chuyển dần từ chợ thực sang chợ du lịch.
Vậy nên hôm nay cả nhà đang chứng kiến một thứ có thể rồi sẽ biến đổi. Đây vẫn là cuộc sống thật của người thương hồ, không phải sân khấu. Họ đang mưu sinh trên mặt nước, như cha ông họ đã làm cả trăm năm nay.
Hãy nhắm mắt lại một chút mà nghe. Tiếng mái chèo khua nước, tiếng mặc cả vọng qua làn sương, mùi hủ tiếu nóng bốc lên giữa dòng sông. Trên mỗi mũi ghe, cây bẹo vẫn vươn cao, treo một quả dưa, một nải chuối, một chùm chôm chôm, lặng lẽ gọi mời người mua giữa mênh mông sóng nước.
Và khi vầng bình minh đỏ ối nhô lên cuối dòng sông Hậu, cả khu chợ rực sáng trên mặt nước. Một buổi sớm như thế, cả nhà sẽ nhớ mãi.