Đền Đồng Bằng
Khói hương lan theo gió sông, tiếng hát văn ngân lên từ trong mái đền cổ, và dòng người từ khắp vùng châu thổ Bắc Bộ vẫn tìm về đây mỗi năm. Đền Đồng Bằng là một trong những trung tâm tín ngưỡng lớn nhất vùng đồng bằng sông Hồng, mang trong mình cả lịch sử quân sự lẫn đời sống tâm linh ngàn năm của người dân nơi đây.
Đền Đồng Bằng là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, nằm ở xã Đồng Bằng, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Hưng Yên. Trước khi có sắp xếp hành chính, địa chỉ cũ của đền là xã An Lễ, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình. Trong các nguồn của Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên, Đền Đồng Bằng được giới thiệu là trung tâm thờ tự Vua Cha Bát Hải Động Đình, nhân vật linh thiêng trong hệ thống tín ngưỡng Thờ Mẫu Tứ Phủ.
Truyền thuyết địa phương kể rằng Vua Cha Bát Hải Động Đình từng hiển linh giúp vua Hùng dẹp giặc và được sắc phong danh hiệu cao quý. Câu chuyện đó được truyền từ đời này sang đời khác, là một phần sống động của văn hóa tín ngưỡng Thờ Mẫu Tứ Phủ tại vùng châu thổ này.
Lớp lịch sử có thể kiểm chứng hơn là từ thế kỷ mười ba. Vùng Đào Động, nơi đền tọa lạc, từng là một phòng tuyến quân sự của nhà Trần, nơi đóng quân và luyện tập thủy chiến. Truyền thống địa phương kể rằng Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn đã cùng tướng sĩ đến đây dâng hương trước khi ra trận. Sau này, ông được phối thờ tại đền. Cứ tưởng tượng cả một vùng sông nước này từng vang tiếng chèo thuyền tập trận, rồi tiếng quân reo trước giờ xuất chinh.
Đến đây, cả nhà sẽ thấy một quần thể kiến trúc rất đáng nhìn.
Đền có mười ba tòa, sáu mươi sáu gian nối tiếp nhau. Tổng diện tích nội tự khoảng sáu nghìn mét vuông, còn toàn khu đền chính rộng hai mươi nghìn năm trăm mét vuông. Kiến trúc theo kiểu tiền nhị hậu đinh, là bố cục truyền thống với tiền điện dạng chữ Nhị và hậu cung dạng chữ Đinh. Các tòa nối nhau liên hoàn. Đi vào trong, cả nhà sẽ thấy ngợp giữa những mảng chạm khắc gỗ, hoành phi, câu đối, cửa võng, cùng các mô típ Tứ Linh, Tứ Quý theo phong cách mỹ thuật truyền thống Bắc Bộ.
Cổng đền theo kiểu vọng lâu tam tòa đời Nguyễn, gồm Đông Môn Đại, Tây Môn và Tiền Môn, đặt đối diện hồ bán nguyệt trước cổng. Khi đứng trước hồ nhìn vào cổng, cả nhà sẽ hiểu tại sao người địa phương hay nói đây là một trong những ngôi đền có không gian bề thế nhất vùng.
Sau cổng tam quan là sân chính nội tự, nơi tổ chức đại lễ tế công đồng trong các ngày lễ trọng, và là nơi mở chiếu chèo trong lễ hội xưa.
Quần thể không chỉ có một đền duy nhất. Ngoài đền chính thờ Vua Cha, còn có năm phủ và đền khác quây quần trong quần thể, là đền Sinh, quan Đệ Nhị, quan Đệ Tam, quan Điều và quan Đệ Bát. Mỗi phủ, mỗi đền lại có đối tượng thờ tự riêng trong hệ thống tín ngưỡng Tứ Phủ, như một vũ trụ tâm linh thu nhỏ giữa làng quê.
Lễ hội Đền Đồng Bằng diễn ra từ ngày hai mươi đến ngày hai mươi sáu tháng Tám âm lịch hằng năm, để tưởng nhớ công lao của Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình. Phần lễ gồm tế thần, rước kiệu, dâng hương, diễn lại tích vua cha đi đánh giặc. Phần hội thì rộn ràng với hát văn hầu bóng, kéo co, chọi gà, cờ tướng, đấu vật. Đặc biệt nhất là cuộc đua thuyền vào ngày hai mươi mốt tháng Tám âm lịch, khi người ta rước Đức Vua Cha ra đình Bơi. Đó là ngày đông vui và sống động nhất, mặt sông chật kín thuyền đua, tiếng trống tiếng reo dậy cả một vùng.
Đền Đồng Bằng là một trong những không gian tín ngưỡng lớn và đặc sắc nhất của vùng châu thổ Bắc Bộ. Đứng trước hồ bán nguyệt, nhìn ba tòa vọng lâu in bóng xuống mặt nước, cả nhà sẽ thấy một nét bề thế trầm mặc mà ít nơi nào có được. Khói hương vẫn quyện trong mái đền cổ, tiếng hát văn vẫn ngân lên mỗi mùa lễ hội, như đã từng ngân suốt bao nhiêu thế kỷ trên mảnh đất này.
---