Đền Phù Ủng
Có một câu chuyện về buổi gặp gỡ định mệnh mà người Việt vẫn kể. Một vị tướng lừng danh, khi đang cưỡi ngựa đi ngang đường, nhìn thấy một thanh niên đang đan sọt bên vệ đường, mải mê đến mức không nghe tiếng ngựa đến. Người lính phải đâm mũi giáo vào đùi chàng trai để đánh thức. Chàng trai ấy vẫn bình thản. Đó là cách người ta kể về buổi gặp đầu tiên giữa Phạm Ngũ Lão và Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn. Và từ đó, cuộc đời ông rẽ sang một hướng hoàn toàn khác.
Đền Phù Ủng, còn gọi là Đền Ủng, tọa lạc ngay tại vùng Phù Ủng, Hưng Yên, chính là nơi quê hương thờ phụng ông. Phạm Ngũ Lão sinh ra ở làng Phù Ủng, huyện Đường Hào, trấn Hải Dương, rồi trở thành gia tướng của Trần Quốc Tuấn, góp công lớn trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông năm một nghìn hai trăm tám mươi lăm và một nghìn hai trăm tám mươi tám. Đó là hai trong những cuộc chiến quyết định vận mệnh đất nước ở thế kỷ mười ba.
Đền được xây dựng ngay trên nền nhà cũ của gia đình Phạm Ngũ Lão. Năm một nghìn chín trăm bốn mươi tám, thực dân Pháp phá hoại đền, chỉ còn lại dấu vết nền móng và hai cột đồng trụ hai bên. Đến năm một nghìn chín trăm chín mươi, đền được phục hồi với năm gian tiền bái và ba gian hậu cung. Kiến trúc hiện nay là thành quả của quá trình phục hồi sau biến động, mang theo cả câu chuyện bị phá và được dựng lại.
Điều làm khu di tích này khác biệt là quy mô quần thể. Không chỉ một ngôi đền, nơi đây chia thành khu ngoài và khu trong, mỗi khu có nhiều hạng mục riêng.
Khu ngoài gồm Cổng Tam Quan, Đền Trình, Đền Chính, Đền Mẫu, Lăng Phạm Tiên Công, Khuê Văn Các, Tư Văn Lầu và Ao Chạ. Đền Chính là trọng tâm, thờ Phạm Ngũ Lão cùng vợ là Quận chúa Anh Nguyên. Bên trái Đền Chính là Lăng Phạm Tiên Công, thờ cha của ông. Bên phải là Đền Mẫu, còn được gọi là Đền Nhũ Mẫu, thờ mẹ nuôi của ông.
Khu trong có Phủ Chúa thờ Tĩnh Huệ Cung Phi, con gái của Phạm Ngũ Lão. Tiếp đó là Lăng Vũ Hồng Lượng, một vị quan dưới triều Lê, có kiến trúc nghệ thuật điêu khắc đá thời Hậu Lê, thế kỷ mười bảy. Bên phải Phủ Chúa là Tứ Phủ và Chùa Làng tên là Cảm Ân Tự.
Như vậy, câu chuyện ở đây trải ra không chỉ theo một đường thẳng. Từ danh tướng Phạm Ngũ Lão, mở rộng sang cha, mẹ nuôi, con gái và cả các quan chức địa phương gắn với mảnh đất này. Đây là một quần thể tưởng niệm cả gia tộc lẫn vùng đất, không phải chỉ là một ngôi đền thờ anh hùng.
Nếu đến đúng dịp đầu xuân, cả nhà sẽ gặp lễ hội chính của đền, diễn ra từ ngày mười hai đến mười lăm tháng Giêng âm lịch. Lễ hội kỷ niệm ngày ra quân của Phạm Ngũ Lão, mang không khí trang trọng giữa khói nhang và tiếng chiêng trống đầu năm.
Trong lễ hội xưa, tại khu vực ngoài đền còn có trò vật cù, một trò chơi dân gian với quả cù hình tròn bằng gỗ sơn đỏ, chia hai đội đông và tây cùng tranh nhau. Tiếng reo hò lẫn tiếng trống giữa sân đình, cái không khí náo nức ấy đã gắn với mảnh đất này qua bao thế hệ.
Phạm Ngũ Lão là người sinh ra từ làng Phù Ủng nhỏ bé, nhưng tên ông gắn với những cuộc kháng chiến quyết định vận mệnh đất nước. Và người Hưng Yên vẫn mang ơn điều đó qua từng mùa lễ hội.