Chùa Thái Lạc
Trong nhiều ngôi chùa ở đồng bằng sông Hồng, có một ngôi chùa mà nếu nhìn bề ngoài có thể không thấy gì khác biệt. Nhưng khi bước vào bên trong, đặc biệt vào một tòa thờ nhỏ phía sau, người ta sẽ thấy thứ gì đó rất cũ, rất tinh tế và rất hiếm.
Đó là Chùa Thái Lạc ở thôn Thái Lạc, xã Lạc Hồng, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên. Ngày hai mươi bốn tháng mười hai năm hai nghìn không trăm mười tám, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số một nghìn tám trăm hai mươi xếp hạng chùa này là di tích quốc gia đặc biệt. Không phải di tích quốc gia thông thường. Là di tích quốc gia đặc biệt.
Lý do quan trọng nhất nằm ở tòa Thượng điện. Cục Di sản văn hóa đã khẳng định: qua phân tích phong cách mảng chạm, kiểu thức bộ vì nóc và bình đồ Thượng điện, Chùa Thái Lạc là một trong ba công trình kiến trúc gỗ cổ nhất Việt Nam được khởi dựng vào thời Trần. Hai công trình còn lại trong nhóm này là chùa Dâu ở Bắc Ninh và chùa Bối Khê ở Hà Nội.
Thời Trần là thế kỷ mười ba và mười bốn. Đó là thời kỳ của ba cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông, thời kỳ mà nền văn hóa Đại Việt bắt đầu khẳng định bản sắc riêng. Và chùa Thái Lạc giữ lại một mảnh kiến trúc từ thời đó.
Chùa thờ Phật và thần Pháp Vân, một trong bốn vị thần thuộc hệ thống Tứ Pháp có nguồn gốc từ vùng Dâu, Bắc Ninh. Tứ Pháp gồm Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện, tức là thần Mây, thần Mưa, thần Sấm và thần Chớp. Đây là hệ thống tín ngưỡng rất đặc trưng của cư dân nông nghiệp lúa nước vùng đồng bằng, gắn liền với cầu mong mưa thuận gió hòa.
Bình đồ chùa theo kiểu nội công ngoại quốc, dàn theo trục Tây Bắc sang Đông Nam. Đi từ Tam quan vào sân chùa, rồi vào Tam bảo gồm ba phần nối nhau: Tiền đường, Thiêu hương và Thượng điện. Tiền đường chín gian, bộ vì nóc kiểu chồng rường giá chiêng, các mảng chạm mang phong cách mỹ thuật thời Nguyễn. Thiêu hương hay còn gọi là ống muống là hành lang nối Tiền đường với Thượng điện, dài hai phẩy sáu mét, rộng bốn phẩy hai mét.
Và rồi đến Thượng điện. Đây là trung tâm của mọi giá trị.
Thượng điện chỉ có một gian hai chái, dài mười mét, rộng tám phẩy năm mét. Đó là kích thước không lớn. Nhưng theo Ban Quản lý di tích tỉnh Hưng Yên, Thượng điện còn lưu giữ hai mươi bức phù điêu gỗ cổ mang phong cách thời Trần.
Hai mươi bức phù điêu, với những đề tài mà cả nhà sẽ không thấy ở nhiều nơi khác. Hãy nghe qua một số đề tài nổi bật.
Đề tài dàn nhạc ba người: một người đàn ông đánh đàn tranh, hai phụ nữ mang đàn tỳ bà và đàn tam. Đây là hình ảnh ca nhạc cung đình hoặc lễ nhạc Phật giáo thời Trần được khắc vào gỗ và giữ đến ngày nay.
Đề tài tiên nữ đầu người mình chim, hay còn gọi là Kinnara trong nghệ thuật Phật giáo: nửa trên thân phụ nữ, nửa dưới là chim, tay dâng bình hoa cúng dường. Đây là hình tượng từ nghệ thuật Phật giáo Nam Á và Đông Nam Á, thể hiện sự giao thoa văn hóa của thời đại.
Và đặc biệt nhất: đề tài nhạc công ngồi trên lưng chim phượng tấu nhạc. Ban Quản lý di tích tỉnh Hưng Yên khẳng định rằng đề tài này, ở Việt Nam, hiện chỉ tìm thấy tại chùa Thái Lạc. Không nơi nào khác. Đó không phải lời quảng cáo. Đó là kết quả nghiên cứu so sánh nghệ thuật.
Hệ thống phù điêu này không phải trang trí thuần túy. Đây là ngôn ngữ hình ảnh của Phật giáo thời Trần, cách người xưa diễn đạt về thế giới chư thiên, về âm nhạc và sự cúng dường, về vũ trụ quan Phật giáo qua nghề chạm khắc gỗ điêu luyện.
Phía sau Tam bảo còn có nhà Tổ, nhà Mẫu và khu vườn tháp cổ. Tổng thể chùa là một quần thể hoàn chỉnh.
Mỗi năm, lễ hội truyền thống của chùa Thái Lạc diễn ra từ ngày mồng sáu đến tám tháng ba âm lịch. Nguồn Du lịch Việt Nam của Cục Du lịch Quốc gia ghi rằng lễ hội gắn với tín ngưỡng cầu mưa của nhân dân tổng Thái Lạc xưa.
Cả nhà ơi, hãy đứng trong Thượng điện và nhìn kỹ những bức phù điêu. Những mảng gỗ này đã ở đây từ thời Trần, qua bao nhiêu mùa mưa và nắng. Người ta đã làm ra chúng để diễn đạt cái gì đó về vũ trụ, về âm nhạc, về sự đẹp đẽ của thế giới thiêng liêng. Và họ đã dùng gỗ và dao để làm điều đó. Bảy trăm năm sau, ta vẫn còn đọc được.