Chùa Tây Phương
Năm một nghìn chín trăm sáu mươi, nhà thơ Huy Cận leo lên một ngọn núi nhỏ ở Hà Tây, bước vào một ngôi chùa cổ, và đứng sững trước một hàng tượng gỗ. Khi xuống núi, ông mang về bài thơ đã đi vào sách giáo khoa, bài thơ mà nhiều thế hệ học sinh Việt Nam thuộc lòng.
Đó là bài "Các vị La Hán chùa Tây Phương." Và ngôi chùa ấy, hôm nay cả nhà mình sắp leo lên.
Chùa Tây Phương nằm trên đỉnh núi Câu Lâu, xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, Hà Nội. Cách trung tâm thành phố khoảng ba mươi cây số về phía tây. Tên chữ của chùa là Sùng Phúc tự, hoặc Tây Phương cổ tự. Tên "Tây Phương" không chỉ có nghĩa địa lý phía tây mà còn gợi đến Tây Phương Cực Lạc trong Phật giáo Tịnh độ tông, cõi của Đức Phật A Di Đà. Một cái tên mang theo cả chiều kích tâm linh.
Muốn vào chùa, phải leo hai trăm ba mươi chín bậc đá. Người xưa cố ý làm đường lên khó khăn như vậy, để khách hành hương có thời gian chuẩn bị lòng trước khi bước vào không gian thiêng. Cả nhà sẽ thấy: vừa leo vừa thở, thấy mệt, thấy chậm lại, và đó chính là ý nghĩa của con đường này. Không phải thử thách, mà là ngưỡng cửa.
Chùa có lịch sử trên bốn trăm năm ghi chép được. Năm một nghìn năm trăm năm mươi tư, đời vua Mạc Phúc Nguyên, chùa đã có quy mô như ngày nay. Sau đó được xây dựng thêm dưới thời Lê, thời chúa Trịnh. Đến năm một nghìn bảy trăm chín mươi tư, thời Tây Sơn, chùa được trùng tu lớn lần cuối và đổi tên thành Tây Phương cổ tự. Kiến trúc mà cả nhà đang nhìn thấy hôm nay về cơ bản là từ đợt trùng tu đó, hơn hai trăm ba mươi năm trước.
Ba toà nhà chính của chùa đứng song song theo kiểu tiền, trung, hậu: Bái đường ở ngoài, Chính điện ở giữa, Hậu cung ở trong. Mỗi toà có tám đầu đao cong vút đặc trưng của kiến trúc chùa Việt thế kỷ mười bảy, mười tám. Nhìn từ ngoài vào, những đường mái cong chồng lên nhau như sóng, như cánh chim đang bay.
Nhưng điều cả nhà sẽ nhớ lâu nhất không phải mái chùa. Mà là cái gì trong Hậu cung.
Dọc hai bên hành lang Hậu cung là mười tám pho tượng La Hán bằng gỗ mít sơn son thếp vàng. Cao từ một trăm năm mươi đến một trăm tám mươi centimet. Tạc vào khoảng năm một nghìn bảy trăm chín mươi tư, do các nghệ nhân làng mộc Chàng Sơn ngay tại huyện Thạch Thất này thực hiện. Một làng mộc cổ truyền có lịch sử trên năm trăm năm.
Năm hai nghìn mười lăm, Thủ tướng Chính phủ công nhận mười tám pho này là Bảo vật quốc gia.
Cả nhà có thể hỏi: tượng La Hán ở nhiều chùa lắm, điều gì đặc biệt ở đây?
Câu trả lời nằm ở gương mặt. Mỗi pho một dáng vẻ riêng, một nội tâm riêng. Pho này đang mỉm cười. Pho kia trầm tư, đầu cúi xuống. Một pho mắt giương, mày nhíu, như đang kinh ngạc trước điều gì đó. Một pho khác gân tay nổi lên, mạch máu căng, như đang chịu đựng một nỗi đau khổng lồ.
Chính cảm xúc ấy đã làm Huy Cận không thể rời đi. Ông viết:
Các vị La Hán chùa Tây Phương, tôi đến thăm về lòng vấn vương. Há chẳng phải đây là xứ Phật, mà sao ai nấy mặt đau thương?
Và ở khổ khác:
Mỗi người một vẻ, mặt con người, cuồn cuộn đau thương cháy dưới trời. Cuộc họp lạ lùng trăm vật vã, tượng không khóc cũng đổ mồ hôi.
Bài thơ được đưa vào sách giáo khoa Văn học Việt Nam. Nhờ đó, Chùa Tây Phương đã trở thành biểu tượng văn hoá và văn học quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt từ hơn sáu mươi năm nay.
Theo Phật giáo Đại thừa, mười tám vị La Hán là mười tám đệ tử lớn của Đức Phật Thích Ca, đã đắc đạo và được Đức Phật giao nhiệm vụ ở lại thế gian, gìn giữ Phật pháp cho đến khi Phật Di Lặc xuất hiện. Họ không phải hình tượng của sự siêu thoát nhẹ nhàng. Họ là những người ở lại, chịu đựng, đồng hành với thế gian còn đầy khổ đau. Đó là lý do các nghệ nhân Chàng Sơn đã tạc họ như vậy: mang đầy đủ cảm xúc của con người.
Đứng trên đỉnh núi, cả nhà nhìn xuống sẽ thấy đồng bằng phía dưới trải rộng. Những buổi sáng sớm có sương mù, cảnh đẹp như tranh. Đây là một trong những vị trí ngắm cảnh yên tĩnh nhất vùng ven Hà Nội.
Năm hai nghìn mười bốn, chùa được Thủ tướng xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt, cùng đợt với Chùa Thầy cách đây khoảng mười cây số. Nhiều đoàn từ Hà Nội kết hợp hai chùa trong một ngày. Và năm hai nghìn hai mươi lăm, lễ hội Chùa Tây Phương mùng sáu đến mùng mười tháng Ba âm lịch được công nhận Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
Cả nhà đang sắp leo lên một ngọn núi nhỏ, nhưng đó là ngọn núi mà mười tám con người bằng gỗ đã đứng đợi hơn hai thế kỷ, và một nhà thơ lớn đã đứng sững trước họ để viết ra những câu thơ không thể quên. Bước vào Hậu cung, bước ra ngoài nhìn đồng bằng trải rộng dưới chân núi, sẽ có một khoảnh khắc cả nhà hiểu tại sao người ta leo hai trăm ba mươi chín bậc đá để lên đây.