Chùa Tây Phương
Năm một nghìn chín trăm sáu mươi, nhà thơ Huy Cận leo lên một ngọn núi nhỏ ở xứ Sơn Tây, bước vào một ngôi chùa cổ, và đứng sững trước một hàng tượng gỗ. Khi xuống núi, ông mang về bài thơ đã đi vào sách giáo khoa, bài thơ mà nhiều thế hệ học sinh Việt Nam thuộc lòng.
Đó là bài "Các vị La Hán chùa Tây Phương." Và ngôi chùa ấy, hôm nay cả nhà mình sắp leo lên.
Chùa Tây Phương nằm trên đỉnh núi Câu Lâu, nay thuộc xã Tây Phương, Hà Nội, trên vùng đất Thạch Thất xưa. Cách trung tâm thành phố khoảng ba mươi cây số về phía tây. Tên chữ của chùa là Sùng Phúc tự, hoặc Tây Phương cổ tự. Tên "Tây Phương" không chỉ có nghĩa địa lý phía tây mà còn gợi đến Tây Phương Cực Lạc trong Phật giáo Tịnh độ tông, cõi của Đức Phật A Di Đà. Một cái tên mang theo cả chiều kích tâm linh.
Muốn vào chùa, phải leo hơn hai trăm ba mươi bậc đá. Người ta thường nói con đường lên khó khăn như vậy là để khách hành hương có thời gian chuẩn bị lòng trước khi bước vào không gian thiêng. Cả nhà sẽ thấy: vừa leo vừa thở, thấy mệt, thấy chậm lại, và đó chính là ý nghĩa của con đường này. Không phải thử thách, mà là ngưỡng cửa.
Chùa có lịch sử trên bốn trăm năm ghi chép được. Một số nhà nghiên cứu cho rằng từ năm một nghìn năm trăm năm mươi tư, đời vua Mạc Phúc Nguyên, chùa đã có quy mô như ngày nay. Sau đó được xây dựng thêm dưới thời Lê, thời chúa Trịnh. Đến năm một nghìn bảy trăm chín mươi tư, thời Tây Sơn, chùa được trùng tu lớn và đổi tên thành Tây Phương cổ tự. Kiến trúc mà cả nhà đang nhìn thấy hôm nay về cơ bản là từ đợt trùng tu đó, hơn hai trăm ba mươi năm trước.
Ba toà nhà chính của chùa đứng song song theo kiểu tiền, trung, hậu: Bái đường ở ngoài, Chính điện ở giữa, Hậu cung ở trong. Mỗi toà có tám đầu đao cong vút đặc trưng của kiến trúc chùa Việt thế kỷ mười bảy, mười tám. Nhìn từ ngoài vào, những đường mái cong chồng lên nhau như sóng, như cánh chim đang bay.
Nhưng điều cả nhà sẽ nhớ lâu nhất không phải mái chùa. Mà là những gì đang đợi trong Hậu cung.
Trong Hậu cung có mười tám pho tượng La Hán bằng gỗ mít sơn son thếp vàng. Tượng được tạc vào khoảng năm một nghìn bảy trăm chín mươi tư, do các nghệ nhân làng mộc Chàng Sơn ngay trên vùng đất Thạch Thất này thực hiện. Đó là một làng mộc cổ truyền nổi tiếng lâu đời của xứ Đoài.
Năm hai nghìn mười lăm, Thủ tướng Chính phủ công nhận bộ tượng Phật giáo thời Tây Sơn của chùa, nổi bật là mười tám pho này, là Bảo vật quốc gia.
Tượng La Hán thì nhiều chùa có.
Nhưng ở Tây Phương, điều giữ chân người ta là những gương mặt. Mỗi pho một dáng vẻ riêng, một nội tâm riêng. Pho này đang mỉm cười. Pho kia trầm tư, đầu cúi xuống. Một pho mắt giương, mày nhíu, như đang kinh ngạc trước điều gì đó. Một pho khác gân tay nổi lên, mạch máu căng, như đang chịu đựng một nỗi đau khổng lồ.
Chính cảm xúc ấy đã làm Huy Cận không thể rời đi. Bài thơ của ông mở đầu thế này:
Các vị La Hán chùa Tây Phương, tôi đến thăm về lòng vấn vương.
Rồi nhà thơ tự hỏi: nơi đây là cõi Phật, cớ sao gương mặt nào cũng nặng trĩu nỗi đau. Ở một khổ thơ khác, ông thấy mỗi vị mang một gương mặt rất người, chất chứa bao nỗi giày vò, đến mức tượng gỗ không khóc mà như cũng đang đổ mồ hôi.
Bài thơ được đưa vào sách giáo khoa Văn học Việt Nam. Nhờ đó, Chùa Tây Phương đã trở thành biểu tượng văn hoá và văn học quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt từ hơn sáu mươi năm nay.
Mười tám pho tượng ở đây, người ta quen gọi chung là La Hán. Thực ra, đó là các vị tổ sư Ấn Độ theo quan niệm của Thiền tông, những người nối nhau gìn giữ và truyền lại lời Phật dạy qua nhiều thế hệ. Dưới bàn tay nghệ nhân Chàng Sơn, họ không hiện ra như những hình tượng siêu thoát nhẹ nhàng, mà như những con người còn mang đầy đủ cảm xúc, tu hành giữa một thế gian còn nhiều khổ đau.
Đứng trên đỉnh núi, cả nhà nhìn xuống sẽ thấy đồng bằng phía dưới trải rộng. Những buổi sáng sớm có sương mù, cảnh đẹp như tranh. Đây là một chỗ ngắm cảnh rất yên tĩnh ở vùng ven Hà Nội.
Năm hai nghìn mười bốn, chùa được Thủ tướng xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt, cùng đợt với Chùa Thầy, một ngôi chùa cổ khác của vùng đất xứ Đoài. Và năm hai nghìn hai mươi lăm, lễ hội Chùa Tây Phương, với chính hội vào mùng sáu tháng Ba âm lịch, được công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
Cả nhà sắp leo lên một ngọn núi nhỏ, nhưng đó là ngọn núi mà mười tám con người bằng gỗ đã đứng đợi hơn hai thế kỷ. Cũng ở đó, một nhà thơ lớn đã đứng sững trước họ để viết ra những câu thơ không thể quên. Bước vào Hậu cung, rồi bước ra ngoài nhìn đồng bằng trải rộng dưới chân núi, cả nhà sẽ hiểu tại sao người ta leo hơn hai trăm ba mươi bậc đá để lên đây.