Chùa Âng
Giữa lòng đất Trà Vinh, có một ngôi chùa mà người Khmer gọi là AngKor Raig Borei, còn phổ thông gọi là Chùa Âng. Mái tam cấp vươn cao, tháp năm ngọn đứng sừng sững trước chính điện, và bên trong là những bức tranh tường đã theo dõi từng thế hệ bước vào rồi bước ra suốt hơn tám mươi năm qua.
Đây là ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer, được Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm một nghìn chín trăm chín mươi tư. Từ ngày mồng một tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, khu vực này thuộc tỉnh Vĩnh Long sau sáp nhập. Nhưng trong ký ức của người dân và của ngành du lịch, Chùa Âng vẫn gắn chặt với không gian văn hóa Trà Vinh.
Theo truyền kể ghi trong hồ sơ di tích, chùa được xây dựng từ cuối thế kỷ thứ mười, khoảng năm chín trăm chín mươi. Đó là truyền thuyết, không phải tài liệu khảo cổ được kiểm chứng độc lập. Điều chắc chắn hơn là ngôi chính điện hiện còn được xây năm một nghìn tám trăm bốn mươi hai, đã đứng đây gần hai trăm năm.
Trước mắt cả nhà là cổng hướng Đông. Cổng trang trí các hình tượng chằn, tiên nữ và chim thần. Trong tiếng Khmer, chằn là Yăk, tiên nữ là Key-no, chim thần là Krud. Đây là "ngôn ngữ thị giác" của kiến trúc Khmer: bước qua cổng này là bước sang một không gian thiêng liêng, được các vị thần thiện và ác bảo hộ cả hai phía.
Cả nhà đi qua khuôn viên. Có một hào nước bao quanh bên trong hàng rào, chi tiết hiếm gặp ở chùa Nam Bộ. Không gian bên trong mát và yên tĩnh, cây xanh từ Ao Bà Om lan vào. Chùa không chỉ là điểm tham quan mà là nơi sinh hoạt tôn giáo thực sự của cộng đồng Khmer địa phương.
Điểm trung tâm là chính điện. Hồ sơ di tích ghi chính điện dài ba mươi sáu mét, rộng hai mươi bốn mét, đặt trên một nền cao hai mét gồm hai bậc. Đứng dưới chân nó, cả nhà phải ngước lên mới thấy hết bề thế của ngôi nhà thiêng.
Mái chính điện có ba cấp, các tầng phân bậc từ thấp lên cao như những nấc thang dẫn về trời. Đầu hồi, diềm mái và cột đều chạm khắc biểu tượng tôn giáo, mỗi góc là một câu chuyện nhỏ bằng đá và gỗ.
Bên trong là không gian thờ Phật Thích Ca theo Phật giáo Nam tông. Mười hai cột gỗ lớn chống đỡ cả mái nhà, vươn lên trong ánh sáng mờ và hương trầm. Bàn thờ nhiều bậc dẫn mắt cả nhà lên tới tượng Phật chính cao hai phẩy một mét, được tạc năm một nghìn tám trăm tám mươi hai. Pho tượng ấy đã ngồi đó hơn một trăm bốn mươi năm, lặng lẽ nhìn bao thế hệ bước qua.
Trên trần chính điện là bốn bích họa lớn kể về bốn chặng chính trong đời Đức Phật: đản sinh, xuất gia, đắc đạo và nhập niết bàn. Hồ sơ di tích ghi tác giả là nghệ nhân Thạch Chan, vẽ năm một nghìn chín trăm bốn mươi. Bức tranh tường có màu sắc và đường nét đặc trưng của mỹ thuật Khmer Nam Bộ, khác với tranh tường của các chùa Bắc tông miền Bắc hoặc miền Trung.
Trước khi ra về, cả nhà nhìn về tháp năm ngọn đứng trước chính điện. Hồ sơ di tích giải thích tháp năm ngọn gắn với biểu tượng núi So-me-ru trong quan niệm Ấn Độ giáo, núi trung tâm của vũ trụ. Đây là một trong những lớp biểu tượng thú vị của kiến trúc chùa Khmer: Phật giáo và ký ức Ấn Độ giáo cùng tồn tại trong một không gian, dưới những đỉnh tháp vươn thẳng lên trời.
Chùa Âng là mắt xích cuối trong cụm ba điểm: Ao Bà Om, Chùa Âng và Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer. Đi hết cả ba, cả nhà mang theo không phải một tấm ảnh, mà cả một vùng ký ức: bóng cây cổ thụ ngả xuống mặt ao, mái chùa ba tầng vàng rực trong nắng, và những đỉnh tháp Khmer lặng lẽ vươn lên giữa trời Nam Bộ, đứng đó đã qua bao thế kỷ và vẫn còn đứng mãi.