Chùa Hang - Kim Sơn Tự
Trong lòng ba ngọn núi đứng liền nhau ở phía Bắc thành phố Thái Nguyên, có một ngôi chùa cổ không có mái che bên ngoài, vì bản thân cái hang đá chính là mái che.
Đó là Chùa Hang, mà các nguồn địa phương gọi đầy đủ là Chùa Hang - Kim Sơn Tự, và đôi khi còn gọi là Tiên Lữ Phật Động. Ba tên gọi, một nơi. Khu danh thắng nằm trong lòng ba ngọn núi lớn: ngọn giữa tên Huyền Vũ, hai bên là Thanh Long và Bạch Hổ. Ba ngọn núi kết nối bằng một dải yên ngựa dài khoảng một nghìn mét, tổng diện tích chân núi khoảng hai phẩy bảy héc ta. Phía trước có dòng sông Cầu uốn lượn.
Theo UBND phường Linh Sơn, chùa gắn với đời sống tín ngưỡng của nhân dân địa phương từ thời nhà Lý, tức thế kỷ mười một. Năm một nghìn chín trăm chín mươi chín, chùa được xếp hạng Di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia. Năm hai nghìn không trăm mười một, chùa được đưa vào tuyển tập một trăm ngôi chùa tiêu biểu của Việt Nam.
Khi bước qua tam quan vào trong, cả nhà sẽ thấy không gian của một ngôi chùa nhưng vách và trần là đá tự nhiên. Nguồn địa phương ghi rằng trong hang có tượng Hộ pháp, vòm hang có nhũ đá, nhiều cột đá lớn và nhiều ngóc ngách thông nhau. Trên vách hang còn có văn bia và thơ chữ Hán khắc vào đá. Đây là một lớp tư liệu lịch sử thực sự: ai đó, ở thời điểm nào đó, đã đứng trong hang này và quyết định khắc chữ lên đá để để lại dấu.
Có nhiều câu chuyện dân gian gắn với Chùa Hang: những câu chuyện về tiên giáng trần, về giấc mộng của vua Lý Thánh Tông và Nguyên Phi Ỷ Lan. Đẹp và thú vị, những câu chuyện đó là lớp ký ức tập thể của cộng đồng địa phương, được truyền miệng qua bao đời.
Thời điểm sống động nhất của Chùa Hang là dịp đầu xuân. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thái Nguyên ghi lễ hội Chùa Hang diễn ra hằng năm từ ngày mười chín đến ngày hai mươi mốt tháng Giêng âm lịch. Phần lễ gồm dâng hương, rước kiệu, tạ ơn các vị thần đất, thần sông, thần suối. Phần hội có các trò chơi dân gian.
Có điều gì đó đặc biệt khi cúi đầu vào trong một hang đá và nhận ra rằng người ta đã thờ phụng ở đây từ gần một nghìn năm trước. Ngọn đèn dầu thay bằng đèn điện. Lối đất thay bằng sàn đá. Nhưng cái hành động cúi đầu, xếp tay và dâng hương thì vẫn như nhau.