Đảo An Mã – Đền An Mã
Giữa mặt hồ Ba Bể, có một hòn đảo trông từ xa tựa như lưng một con ngựa đang lội nước. Đó là đảo An Mã.
Hồ Ba Bể là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Việt Nam, nằm trong lòng Vườn quốc gia Ba Bể. Theo trang Vườn quốc gia Ba Bể, hồ có diện tích sáu trăm năm mươi héc ta, độ sâu trung bình khoảng hai mươi đến hai mươi lăm mét và trải dài hơn tám cây số. Hồ được hình thành trong vùng đá vôi bị sụt xuống do dòng nước ngầm đục rỗng lòng khối núi qua hàng nghìn năm. Từ trên thuyền nhìn ra, cả nhà sẽ thấy ba nhánh hồ thông nhau được người dân địa phương gọi là Pé Lầm, Pé Lù và Pé Lèng.
Đảo An Mã nằm ở nhánh Pé Lù. Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Kạn mô tả đây là đảo đá vôi nhô cao khoảng hai mươi bảy đến ba mươi mét so với mặt nước hồ, phủ xanh cây cối và có hình dáng như con ngựa lội nước. Chính vì hình dáng đặc biệt đó mà đảo trở thành điểm dễ nhận ra nhất giữa lòng hồ rộng.
Trên đảo có một ngôi đền. Đền có tên là Đền An Mã, cũng thường được viết là Đền An Mạ. Theo nguồn của UBND tỉnh Bắc Kạn, chữ "An Mạ" trong tiếng Tày có nghĩa là "mồ yên mả đẹp". Đây là cách giải thích gắn tên đảo, tên đền với câu chuyện về những con người từng gắn bó với vùng đất này.
Đền thờ Phật, thờ Mẫu Thượng Ngàn, thờ Chúa Sơn Trang và thờ Đức Thánh Trần. Đây là sự kết hợp tín ngưỡng dân gian quen thuộc ở nhiều vùng núi phía Bắc, nơi đời sống tâm linh gắn với rừng, núi và nước. Theo các nguồn của tỉnh, đền được phục dựng trong giai đoạn năm hai nghìn lẻ năm đến năm hai nghìn lẻ sáu.
Nguồn của UBND tỉnh Bắc Kạn còn ghi rằng tương truyền, vào thời chiến tranh giữa hai nhà Lê và Mạc, một số trung thần nhà Mạc đã chạy vào vùng núi này. Câu chuyện kể họ đã lánh đến động Puông rồi tuẫn tiết tại đó, và vùng đất Ba Bể trở thành nơi gắn với ký ức của họ. Cả nhà cần biết rằng đây là truyền thuyết được người địa phương lưu giữ và nguồn của tỉnh ghi nhận, chứ chưa phải sự kiện lịch sử có chứng cứ độc lập. Nhưng chính lớp truyền thuyết ấy mới tạo nên chiều sâu của một ngôi đền trên hòn đảo giữa hồ.
Cách duy nhất để đến đảo An Mã là đi thuyền. Từ bến thuyền hồ Ba Bể, thuyền sẽ chở cả nhà qua các nhánh hồ rộng, ngang qua những vách núi đá vôi dựng đứng phủ rừng xanh, rồi dần dần hòn đảo hình lưng ngựa hiện ra giữa mặt nước.
Khi thuyền cập bờ đảo, cả nhà sẽ bước lên những bậc thang dẫn vào khu đền. Không gian ở đây nhỏ, tĩnh lặng và mát mẻ. Tiếng nước hồ vỗ nhẹ ở hai bên đảo, tiếng chim rừng vọng xuống từ cây cối trên đỉnh, không có gì khác. Đây là một trong những nơi hiếm gặp nơi cả nhà có thể cảm nhận được sự im lặng thật sự giữa thiên nhiên Việt Bắc.
Sau khi dâng hương và ngắm cảnh từ đảo, cả nhà có thể nhìn ra toàn cảnh hồ Ba Bể theo một góc khác, góc của người đứng giữa mặt hồ nhìn ra bốn phía đều là núi và rừng. Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Kạn mô tả đây là vị trí thuận tiện để quan sát cảnh quan vùng hồ, và điều đó hoàn toàn đúng.
Hội đền An Mã được tổ chức vào ngày mùng sáu tháng hai âm lịch hằng năm, còn Hội xuân Ba Bể tổ chức vào ngày mùng mười tháng giêng âm lịch. Nếu cả nhà có dịp đến vào những dịp ấy, không gian đảo sẽ náo nhiệt hơn nhiều so với ngày thường.
Đảo An Mã là điểm hiếm có: một nơi chỉ đến được bằng thuyền, ở giữa một hồ nước khổng lồ giữa vùng núi đá vôi, có một ngôi đền nhỏ mang theo cả lớp văn hóa Tày, lớp tín ngưỡng dân gian và một câu chuyện tương truyền về những người đã không về được.