Đền Đuổm
Trước khi thành phố Thái Nguyên có tên trên bản đồ, trước khi tỉnh Thái Nguyên được thành lập, vùng đất Phú Lương này đã có người cai quản tài năng và được dân nhớ mãi.
Người đó tên Dương Tự Minh.
Theo Cục Di sản văn hóa, Dương Tự Minh là người Tày, sinh ở Quan Triều, làm thủ lĩnh phủ Phú Lương dưới ba đời vua Lý: Lý Nhân Tông, Lý Thần Tông và Lý Anh Tông. Hơn ba mươi năm cai quản, ông giữ cho phủ Phú Lương phồn thịnh và bảo vệ vùng biên cương phía Bắc Đại Việt khỏi những cuộc xâm lấn từ bên ngoài. Nhà vua đánh giá cao đến mức hai lần gả công chúa: lần đầu là công chúa Thiều Dung, lần sau là công chúa Diên Bình. Ông được phong là Phò mã lang.
Báo Thái Nguyên ghi đền được xây dựng năm một nghìn một trăm tám mươi, thời Lý Cao Tông, dưới chân núi Đuổm, cạnh Quốc lộ Ba, cách thành phố Thái Nguyên khoảng hai mươi lăm cây số về phía Tây Bắc. Gần chín trăm năm, một ngôi đền đứng ở đây. Năm một nghìn chín trăm chín mươi ba, đền được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Năm hai nghìn mười bảy, lễ hội đền Đuổm được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia theo VOV.
Ngày hai mươi lăm tháng Mười Một năm hai nghìn hai mươi lăm, công trình tu bổ, tôn tạo đền Đuổm được khánh thành, bao gồm Đền Thượng, Đền Trung, phủ thờ hai công chúa Diên Bình và Thiều Dung, Đình Niêng, Tam quan, sân lễ hội và đường lên đền.
Lễ hội đền Đuổm có bốn lệ trong năm, theo Cục Di sản văn hóa. Lệ quan trọng nhất là mùng sáu tháng Giêng âm lịch. Trong lễ hội có những nghi thức mà người ngoài ít biết đến: rước đất và rước nước. Theo Cục Di sản văn hóa, nghi lễ rước đất, rước nước diễn ra vào ngày mùng năm tháng Giêng, lấy nước từ giếng Dội và lấy đất từ vùng bãi bồi hoặc cánh đồng Đuổm. Đó là nghi lễ nông nghiệp: người ta cầu cho đất màu mỡ, cầu cho nước không cạn. Đó là cầu cho mùa vụ. Đó là lời cảm ơn thiên nhiên của cộng đồng người Tày sống dọc phủ Phú Lương.
Phần hội của lễ hội mùng sáu có tung còn, đấu vật, kéo co, đánh cờ, hát ví, hát sli, hát lượn. Những trò chơi và hình thức âm nhạc này không chỉ là vui chơi giải trí. Chúng là cách người Tày giữ văn hóa của mình sống trong cộng đồng qua từng thế hệ.
Xung quanh đền có những câu chuyện dân gian sinh động. Cục Di sản văn hóa giới thiệu một số truyền thuyết như "Chiếc áo tàng hình" hay "Sự tích ao chuông lăn", những câu chuyện được tạo ra để giải thích các hiện tượng tự nhiên quanh vùng núi Đuổm và để tôn vinh Dương Tự Minh. Khi nghe những câu chuyện đó, cả nhà nhớ nghe bằng tâm thế của người thưởng thức một tác phẩm dân gian, không phải bằng tâm thế của người đang đọc sách sử.
Đứng trước đền mà nhìn lên ngọn núi Đuổm, cả nhà có thể tự hỏi điều gì đã làm cho người ta tiếp tục quay lại đây suốt gần chín trăm năm. Câu trả lời đơn giản: lòng biết ơn. Biết ơn người đã giữ đất, giữ bình an cho một vùng. Và lòng biết ơn đó, khi được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ, trở thành một nét văn hóa không thể tách khỏi vùng đất này.