Chùa Hang
Đứng trên con đường nhìn ra biển phía Đông Bắc đảo Lý Sơn, cả nhà sẽ thấy một khu vực đá dốc, rồi lối bậc thang dẫn xuống phía dưới, và cuối cùng là một cửa hang nằm sát mép biển. Đây là Chùa Hang, một trong những điểm tham quan vừa khác biệt nhất vừa có chiều sâu lịch sử nhất trên đảo Lý Sơn.
Tên chữ của chùa là Thiên Khổng Thạch Tự, khắc nổi trên vách đá trước cửa vào. Dịch nghĩa ra tiếng Việt là chùa đá trời sinh. Cái tên gợi lên điều cốt lõi: không gian này không phải do bàn tay người tạo ra mà do đá núi lửa và sóng biển qua hàng nghìn năm xâm thực vào chân núi Thới Lới mà hình thành. Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ngãi, đây là hang đá rộng nhất trong hệ thống hang đá ở đảo Lý Sơn.
Kích thước trong nguồn chính thức: sâu hai mươi bốn mét, rộng hai mươi mét, cao ba phẩy hai mét. Diện tích bốn trăm tám mươi mét vuông. Không gian đủ lớn để đặt nhiều bàn thờ bên trong mà vẫn còn chỗ di chuyển thoải mái.
Trước khi vào hang, cả nhà dừng lại ở khu sân ngoài, nhìn ra biển. Đây là điểm để giải thích vì sao Chùa Hang đặc biệt đến vậy: nó vừa là không gian địa chất của núi lửa, vừa là không gian thờ tự, vừa là điểm quan sát biển từ ngang tầm mặt nước. Rất ít ngôi chùa ở Việt Nam có vị trí như thế này.
Theo cẩm nang địa phương, trước cửa hang có sân bằng phẳng và khoảng mười bậc thang đi xuống để vào chùa. Lối đi duy nhất bên phải hang, nằm sâu trong đó. Khi đi xuống, cả nhà sẽ nhận ra sự chuyển đổi: từ ánh sáng và gió biển bên ngoài vào không khí mát dịu, mùi hương trầm và ánh đèn thờ bên trong.
Trong chùa có nhiều bàn thờ Phật và các vị tiền hiền làng An Hải. Theo tài liệu địa phương, đây là lớp thờ tự của người Việt từ thế kỷ mười bảy. Trước đó, cũng theo tài liệu địa phương, người Chăm Pa đã tận dụng hang này làm nơi thờ các vị thần Bà la môn. Một nơi chốn, hai lớp tín ngưỡng, và hang đá thì vẫn ở đó, lặng lẽ chứa tất cả.
Cẩm nang địa phương ghi sân chùa có những cây bàng vuông cổ thụ hơn trăm tuổi. Bàng vuông là loài cây thường mọc ở vùng ven biển đảo, cành lá xòe rộng, lá hình bầu dục lớn và có hoa đặc trưng. Những cây này trước cửa chùa tạo bóng mát và góp phần vào vẻ cổ kính của không gian.
Một chi tiết nữa đáng để cả nhà quan sát: dòng nước nhỏ rỉ từ đỉnh núi lửa Thới Lới qua kẽ đá xuống trước cửa chùa. Đây là dòng nước từ địa tầng núi lửa, không phải nước mưa. Chi tiết nhỏ đó nói lên một điều lớn hơn: nhiều thế hệ người sống trên hòn đảo núi lửa giữa biển này đã phụ thuộc vào những dòng nước ngọt tự nhiên như thế, chắt lọc từ lòng đá ra.
Chùa Hang được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia ngày hai mươi tháng bảy năm một nghìn chín trăm chín mươi tư. Tên dân gian của chùa là Chùa Không Sư, theo ghi nhận của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ngãi, bởi xưa nay ở đây không có sư trụ trì thường xuyên.
Khi lên lại khỏi hang, cả nhà có thể đứng ở sân trước nhìn ra biển một lúc. Phía trước là đại dương. Phía sau là hang đá mát. Dưới chân là đá núi lửa. Và ngay bên cạnh là một ngôi chùa đã thờ Phật qua bao nhiêu thế hệ người đảo, từ ngày tiền nhân đầu tiên đặt bàn thờ vào lòng núi lửa này, đến tận hôm nay.