Núi Thới Lới

Trên một hòn đảo bốn bề là nước mặn, chỗ giữ nước ngọt quý nhất lại nằm trong miệng một ngọn núi lửa. Nghe thật ngược đời. Núi lửa là nơi phun ra lửa, ra đá nóng chảy, sao lại thành chỗ đựng nước? Nhưng trên núi Thới Lới, giữa lòng chảo đá của một miệng núi lửa đã tắt, có một mặt hồ nằm yên, gió lướt qua chỉ đủ làm gợn lên những vòng sóng nhỏ.

Núi Thới Lới đứng ở thôn Đông An Hải, đặc khu Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Ngọn núi cao chừng một trăm sáu mươi chín mét, có nơi tính tròn là gần một trăm bảy mươi mét, và là điểm cao nhất của cả hòn đảo. Nhìn từ xa, núi nổi lên sừng sững giữa biển khơi. Đứng dưới chân mà ngước lên, sườn núi giống một bức tường thành, những khối đá đủ hình thù xếp chồng lên nhau ôm lấy ngọn núi, còn phần đỉnh nhô ra thành hình chóp, như đang ngẩng đầu đón gió.

Mặt hồ thì còn trẻ, nhưng cái chén đá đựng nó đã có từ cái thời hòn đảo này còn đang được sinh ra. Lý Sơn mang trên mình nhiều dấu tích núi lửa đã tắt: miệng Thới Lới, miệng Giếng Tiền, vách Hang Câu, Cổng Tò Vò, mỗi nơi là một dấu vết của lòng đất từng sôi lên. Thới Lới từng hoạt động giữa một vùng biển khá nông. Mỗi lần núi phun trào, tro bụi bốc lên rồi rơi xuống nước, lắng dần thành từng lớp, hạt to nặng nằm riêng, hạt nhỏ nhẹ nằm riêng, như có ai đó kiên nhẫn rây bột rồi xếp cẩn thận từng tầng. Ngày nay, dưới chân núi, lẫn trong tro bụi núi lửa vẫn còn những mảnh san hô, và có những thềm đá bị mài mòn nằm ngang mực nước biển. Những dấu vết nhỏ ấy cho người ta biết sườn núi Thới Lới xưa kia còn vươn ra biển xa hơn bây giờ.

Điều bất ngờ là Thới Lới không chỉ có một miệng núi lửa, mà có hai. Miệng lớn rộng gần một cây số. Miệng nhỏ rộng chừng năm trăm mét, và chính cái miệng nhỏ ấy đã được tận dụng để làm hồ chứa nước ngọt. Con đường đi bộ bắt đầu từ một trảng đất bằng, men theo hướng nam mà leo dần lên, quanh co và khá dốc với người lần đầu đặt chân tới. Rồi bỗng mặt đất mở ra trước mắt: một lòng chảo khổng lồ trũng xuống, trông như một chiếc phễu thật lớn, và dưới đáy phễu là mặt nước.

Hồ chứa nước Thới Lới được xây dựng và đưa vào vận hành từ năm hai nghìn không trăm mười hai, chứa được hơn hai trăm bảy mươi nghìn mét khối nước. Người ta làm hồ để tưới cho sáu mươi héc ta tỏi vụ Đông Xuân, để cấp nước sinh hoạt cho một nghìn người và cho ba trăm tàu thuyền đánh bắt hải sản. Trên thực tế, nước hồ còn tưới cho khoảng một trăm hai mươi héc ta đất trồng trọt, lại bổ sung cho nguồn nước ngầm mà người trên đảo vẫn trông vào hằng ngày.

Ở Lý Sơn, nước ngọt là thứ phải giữ gìn từng chút. Mỗi khi mùa nắng nóng về, thiếu nước cho ruộng, thiếu nước cho bếp, nước bị nhiễm mặn là nỗi lo thường trực của người dân. Có thời điểm, các công trình cấp nước trên đảo chỉ đáp ứng được khoảng ba phần mười nhu cầu. Và Thới Lới là hồ chứa nước duy nhất của đảo. Vì thế, mặt hồ yên ả trong lòng chảo núi lửa kia không chỉ để ngắm cho đẹp. Nó là mạch sống của cả hòn đảo nhỏ.

Đứng trên đỉnh nhìn xuống, cả nhà sẽ thấy dòng nước ấy đi về đâu. Đất đảo trải ra thành những luống hành, luống tỏi dài tít, xanh mướt, canh tác trên nền đất núi lửa màu mỡ. Vào vụ, cánh đồng tỏi nhìn từ trên cao đẹp như một bức tranh ghép từ nhiều mảng màu bắt mắt. Ngọn núi xưa kia phun lửa, hôm nay lại góp nước cho từng luống tỏi dưới chân mình.

Quay sang sườn phía bắc, câu chuyện lại khác hẳn. Ở đó, sóng biển, thủy triều, gió và cát đã cùng nhau gặm vào chân núi qua không biết bao nhiêu năm tháng, khoét thành những vách đá dựng đứng, những hang động, những ghềnh đá. Hang Câu nằm ngay dưới chân Thới Lới, chính là phần sườn ngoài của ngọn núi lửa bị biển bào mòn.

Trên đỉnh núi là Cột cờ Tổ quốc, khánh thành ngày mười sáu tháng mười hai năm hai nghìn không trăm mười ba. Công trình cao hai mươi mét. Phần đài cờ có thân màu trắng, với một khối màu đỏ bọc ngang. Móng cột được chôn sâu xuống dưới lớp đá, bằng kỹ thuật giống như khi người ta dựng một ngọn hải đăng. Đứng cạnh cột cờ, gió thường thổi rất mạnh, lá cờ trên cao bay phần phật, còn tóc mình thì rối tung lên.

Tháng một năm hai nghìn không trăm hai mươi, Thắng cảnh núi Thới Lới được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là danh lam thắng cảnh cấp quốc gia. Vậy là bức tường đá, đỉnh chóp, hai miệng núi lửa và mặt hồ trong lòng phễu đều trở thành một cảnh quan được cả nước công nhận và gìn giữ, không chỉ là một chỗ dừng chân chụp ảnh.

Lúc đẹp nhất trên Thới Lới là bình minh và hoàng hôn. Cùng với núi lửa Giếng Tiền và khu ngọn hải đăng, đây là một trong ba chỗ trên đảo có thể nhìn bao quát toàn cảnh đảo núi lửa Lý Sơn. Khi trời vừa hửng sáng, ánh nắng chạm vào đỉnh chóp trước tiên, rồi mới tràn dần xuống lòng chảo, xuống những luống tỏi, xuống tận những ghềnh đá phía bắc.

Nếu là một cánh chim bay lên khỏi đỉnh núi, mình sẽ thấy Thới Lới nhỏ dần, chỉ còn là một khối đá sẫm giữa biển rộng mênh mông. Lửa trong lòng nó đã tắt từ rất lâu rồi. Bây giờ, trong cái miệng từng phun nham thạch ấy, một hồ nước nằm im dưới bầu trời, lặng lẽ giữ lấy từng giọt ngọt cho cả hòn đảo.