Đảo Lý Sơn
Khi tàu cao tốc từ cảng Sa Kỳ rời bờ và đi về phía đông, khoảng ba mươi đến sáu mươi phút sau cả nhà sẽ nhìn thấy Lý Sơn. Không phải từng mảng xanh mờ từ xa. Mà là những đỉnh núi hình bát úp nhô lên giữa mặt biển xanh. Năm ngọn. Mỗi ngọn là một miệng núi lửa đã tắt.
Đó là cách tốt nhất để nhìn Lý Sơn từ đầu: đây là một bảo tàng núi lửa giữa biển.
Lý Sơn có năm ngọn núi lửa đã tắt: Hòn Sỏi, Giếng Tiền, Hòn Vung, Hòn Tai và Thới Lới. Mỗi ngọn tạo nên một dạng cảnh quan riêng, trên đảo lẫn dưới biển. Dưới mặt nước là các rạn san hô và hệ sinh thái phong phú trong Khu bảo tồn biển Lý Sơn. Trên đảo là vòng miệng núi lửa, vách đá, cổng đá, hang biển và những ruộng hành tỏi màu xanh trải rộng giữa nền đá đen.
Thới Lới là đỉnh cao nhất, một trăm sáu mươi chín mét. Ngọn núi này ẩn hai miệng núi lửa, miệng lớn đường kính gần một cây số, miệng nhỏ khoảng năm trăm mét, và bên trong có hồ nước ngọt. Đứng trên đỉnh Thới Lới, cả nhà có thể nhìn bao quát toàn đảo: ruộng hành tỏi, khu dân cư, vách đá ven biển và Đảo Bé An Bình phía xa.
Ở phía đông bắc đảo là Hang Câu, nơi vách đá núi lửa đứng thẳng khoảng một trăm hai mươi mét bên bờ biển, là rìa của vòng núi lửa Thới Lới. Cổng Tò Vò ở phía tây là vòm đá núi lửa nhô ra biển, nơi hoàng hôn đổ xuống mặt nước mỗi chiều tà.
Nhưng Lý Sơn không chỉ là địa chất. Và đây là phần cả nhà nên dành thời gian lắng nghe kỹ hơn.
Đảo Lý Sơn gắn với lịch sử Hải đội Hoàng Sa. Tư liệu Phủ biên tạp lục, do học giả Lê Quý Đôn biên soạn cuối thế kỷ mười tám, ghi rằng các chúa Nguyễn lập đội Hoàng Sa gồm dân đinh giỏi nghề biển ở các làng An Vĩnh, An Hải vùng Sa Kỳ và trên đảo Lý Sơn để đi Hoàng Sa, Trường Sa: đo đạc thủy trình, tuần phòng và cắm mốc. Đó là nhiều thế hệ ngư dân và chiến sĩ ra đi mỗi mùa, nhiều người không trở về.
Âm Linh Tự và những ngôi mộ gió là nơi tưởng niệm những người đó. Mộ chiêu hồn, mộ gió là cách người đảo Lý Sơn ghi lại ký ức về những người ra đi không có xác về. Họ xây mộ bằng hình nhân thế mạng, thờ vọng người thân mất tích ngoài biển khơi. Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa được tổ chức hằng năm vào tháng hai đến tháng ba âm lịch để tưởng nhớ các thế hệ đó.
Đây là lễ hội cấp quốc gia. Và câu chuyện phía sau nó là lý do hòn đảo nhỏ này mang theo một trọng lượng lịch sử mà ít đảo nào ở Việt Nam có được.
Khi đặt chân lên Lý Sơn, cả nhà sẽ thấy hai lớp hiện hữu cùng lúc. Lớp cảnh quan tự nhiên: núi lửa, biển xanh, san hô, vách đá. Và lớp nhân văn: đình làng An Vĩnh, đình làng An Hải, Nhà trưng bày Hải đội Hoàng Sa, Chùa Hang, Âm Linh Tự, tỏi Lý Sơn, cá ngừ đại dương, Đảo Bé với bãi tắm nhỏ trong veo.
Lý Sơn là đảo cần được đi chậm. Không phải vì đảo lớn, mà vì mỗi góc cần thời gian để ngấm. Một tảng đá đen ven đường cũng có thể là mảnh dung nham từ triệu năm trước. Một ngôi mộ không tên ở Âm Linh Tự cũng là phần của một câu chuyện chưa bao giờ khép lại.