Chùa Hang Trà Vinh
Có những tên gọi gắn với một hình ảnh khiến người ta tưởng ngay đến hang đá, đến núi rừng. Chùa Hang ở vùng Trà Vinh cũ là một trong những tên gọi như vậy.
Nhưng khi các bạn và cả nhà bước đến nơi này, điều đầu tiên bắt gặp không phải vách đá hay hang động tự nhiên. Đó là một cổng chùa Khmer xây theo hình ba cửa hang. Cửa giữa lớn và cao hơn, hai cửa hai bên nhỏ hơn, tạo thành một cấu trúc như lối vào lòng núi. Từ hình dáng cổng đó, người dân qua nhiều thế hệ quen gọi nơi này là Chùa Hang.
Chùa còn có tên chính thức là Kompong Chrây hoặc KompongNigrodha, tùy theo từng văn bản. Đây là những tên tiếng Khmer gắn với vùng đất và lịch sử chùa, không phải tên du lịch đặt sau này.
Theo bài tin xếp hạng di tích trên Cổng thông tin điện tử tỉnh Vĩnh Long, chùa được xây dựng năm một nghìn sáu trăm ba mươi bảy dương lịch. Tính đến nay, đó là gần bốn trăm năm tồn tại. Bốn trăm năm, nếu đặt cạnh lịch sử khai phá vùng đất Nam Bộ, không phải con số nhỏ.
Trong thời kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, chùa là địa chỉ gắn với hoạt động tuyên truyền, vận động trong cộng đồng sư sãi và Phật tử người Khmer. Điều đó được bài tin xếp hạng di tích ghi nhận như một phần lý do chùa được nhà nước công nhận giá trị lịch sử.
Năm hai nghìn không hai mươi lăm, Ủy ban nhân dân tỉnh Trà Vinh ban hành quyết định xếp hạng chùa KompongNigrodha là di tích cấp tỉnh. Đây là bước ghi nhận chính thức mới nhất cho ngôi chùa gần bốn trăm tuổi này.
Khi đi vào khuôn viên, các bạn sẽ thấy điều mà nhiều người không ngờ tới khi nghe tên Chùa Hang. Đây là một không gian rộng khoảng bảy héc ta, phủ đầy cây cổ thụ. Nguồn du lịch Vĩnh Long ghi nhận các loài cây như sao, dầu, tre, trúc mọc theo đặc trưng đất giồng cát. Trong tán cây đó, nhiều loài chim về làm tổ theo mùa. Có những buổi sáng hay chiều tà, tiếng chim từ trong khuôn viên chùa vang ra cả một vùng.
Khuôn viên còn có các am nhỏ, bệ thờ và lối đi dẫn đến chánh điện. Chánh điện được xây trên nền cao, với hệ cột lớn, mái nhiều tầng và các trang trí hình rồng, thần chim theo mỹ thuật Khmer Nam Bộ. Đây không phải kiến trúc quen thuộc của chùa Bắc tông hay chùa Bà. Đây là phong cách Phật giáo Nam tông Khmer, rất riêng biệt và có chiều sâu biểu tượng.
Một điểm đặc biệt mà đài VOV từng ghi nhận là các sư sãi tại Chùa Hang vẫn duy trì nghề điêu khắc gỗ truyền thống. Ở khu xưởng trong chùa, những bàn tay tu sĩ tạo ra tượng Phật, phù điêu, hoa văn trang trí và các vật phẩm thờ tự bằng gỗ. Đây không phải nghề kinh doanh mà là cách chùa giữ lại một kỹ thuật thủ công của cộng đồng Khmer, truyền từ thế hệ sư sãi này sang thế hệ khác.
Cũng theo VOV, chùa còn là nơi dạy chữ Pali và chữ Khmer cho sư sãi. Chữ Pali là ngôn ngữ của kinh Phật Nguyên thủy, chữ Khmer là chữ viết của cộng đồng. Một ngôi chùa vừa là nơi tu học, vừa là nơi lưu giữ chữ viết và nghề thủ công, vừa là không gian tín ngưỡng đang sống động. Đó là cách nhiều chùa Phật giáo Nam tông Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long đang tồn tại và phát triển đến ngày hôm nay.
Bước vào Chùa Hang là bước vào một lớp văn hóa đang sống, không phải lớp văn hóa lưu giữ trong tủ kính. Ở đây, tiếng đục đẽo gỗ của sư sãi vẫn vang trong khuôn viên cây cổ thụ, tiếng chim buổi sáng vẫn rộn khắp tán lá, và những nét chữ Khmer vẫn được truyền tay từ thầy sang trò, như đã truyền suốt gần bốn trăm năm qua.