Chùa Hiến
Một ngôi chùa ven sông Hồng, hai tấm bia đá mang ký ức của cả một thương cảng, và một cây nhãn gắn với đặc sản nổi tiếng nhất Hưng Yên. Chùa Hiến là điểm không thể bỏ qua khi đến Phố Hiến.
Cả nhà đang đứng trong không gian Phố Hiến hạ, trên đường Phố Hiến, phường Hồng Châu, Hưng Yên. Chùa Hiến, tên chữ là Thiên Ứng tự, là một trong những thành phần tạo nên Khu di tích Phố Hiến, quần thể được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt vào cuối năm hai nghìn mười bốn.
Để hiểu tại sao Chùa Hiến quan trọng, cần biết đôi điều về Phố Hiến. Cục Di sản văn hóa mô tả Phố Hiến là thương cảng và đô thị phồn hoa nằm trên tả ngạn sông Hồng, từng được ví như tiểu Tràng An. Vào các thế kỷ mười bảy và mười tám, đây là nơi thương nhân từ nhiều vùng đất khác nhau tụ về, hội tụ và giao thoa nhiều nền văn hóa. Trong bối cảnh đó, Chùa Hiến không chỉ là nơi thờ Phật, mà còn là một phần của không gian ký ức đô thị.
Điểm đầu tiên cả nhà nên để ý là hai tấm bia đá trước sân chùa. Theo Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên, một bia mang niên hiệu Vĩnh Tộ thứ bảy, tức năm một nghìn sáu trăm hai mươi lăm. Tấm bia này không chỉ ghi việc tu sửa chùa, mà còn nhắc đến Phố Hiến như nơi đô hội, có trụ sở Ty Hiến sát Trấn Sơn Nam. Tấm bia thứ hai dựng năm Vĩnh Thịnh thứ năm, tức năm một nghìn bảy trăm linh chín, ghi việc góp công tu sửa. Hai tấm bia này là tư liệu về lịch sử thương cảng Phố Hiến, không chỉ là đồ vật trang trí của sân chùa.
Về kiến trúc, chùa có bố cục kiểu Nội công ngoại quốc, tức là trong hình chữ Công, ngoài hình chữ Quốc. Tiền đường năm gian hai chái dẫn vào Thiêu hương rồi đến Tam bảo, hai bên có hành lang, phía sau là nhà Tổ và nhà Mẫu. Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên mô tả Tiền đường có con rường kiểu đầu rồng, Thiêu hương có bộ vì kiểu vì kèo trụ trốn. Đây là kiểu kiến trúc gỗ cổ điển Bắc Việt, thể hiện trong từng chi tiết chạm trổ.
Trong Thượng điện, pho tượng quan trọng nhất là Quan Âm Nam Hải. Tượng ngồi, có tám đôi tay, đầu đội mũ chạm hoa cúc, hoa sen, hoa phù dung. Phía trước là bốn vị Bồ tát. Theo Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên, nhóm tượng này có niên đại thế kỷ mười chín.
Trước cửa chùa có một câu chuyện khác: cây nhãn tiến. Tên gọi chính xác theo Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên là cây nhãn tiến, không phải nhãn Tổ như cách nói phổ biến. Thân chính của cây đã già cỗi, mục ruỗng và đổ; hiện còn một nhánh hậu duệ được vun gốc, chăm sóc. Báo Hưng Yên ghi cây nhãn tổ ở sân chùa Hiến được nhắc đến như nguồn gen gắn với nhiều cây nhãn lồng Hưng Yên ngày nay. Điều thú vị là tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên vừa được đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể đầu năm hai nghìn hai mươi sáu. Vì vậy, khi nhìn cây nhãn ở sân chùa, cả nhà đang nhìn vào một biểu tượng của đặc sản và truyền thống canh tác đã được ghi danh di sản.
Ngay bên cạnh chùa là đình Hiến, còn gọi là đình Hoa Dương. Cụm đình và chùa tạo thành một quần thể, nhưng chức năng rất khác nhau. Chùa là không gian Phật giáo, thờ Phật và Bồ tát. Đình là không gian thờ thành hoàng làng Mậu Dương. Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên ghi vị thành hoàng này là quan Thái giám họ Du đời nhà Tống. Lễ hội đình Hiến tổ chức vào ngày mồng mười tháng ba âm lịch hằng năm.
Đứng trước sân chùa, nhìn cây nhãn tiến đang tỏa bóng, nghe tiếng chuông vọng từ bên trong, cả nhà sẽ hiểu vì sao Phố Hiến vẫn được nhớ đến sau hàng trăm năm. Những tấm bia đá, những bộ vì kèo chạm khắc cẩn thận, cây nhãn gắn liền với đặc sản của cả vùng, tất cả vẫn ở đây, lặng lẽ giữ ký ức của một thương cảng từng sầm uất bậc nhất xứ Bắc.