Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác
Năm một nghìn bảy trăm chín mươi mốt, một người đàn ông sáu mươi bảy tuổi qua đời ở một ngôi làng nhỏ ở Hưng Yên. Ông để lại hai mươi tám tập sách gồm sáu mươi sáu quyển, viết về y học, về triết học, về quan sát thiên nhiên và bệnh tật con người. Gần ba trăm năm sau, năm hai nghìn không trăm hai mươi ba, Đại hội đồng UNESCO đưa hồ sơ kỷ niệm ba trăm năm ngày sinh ông vào danh sách danh nhân văn hóa thế giới.
Người đó là Lê Hữu Trác, hiệu Hải Thượng Lãn Ông.
Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác tọa lạc tại thôn Liêu Xá, xã Liêu Xá, huyện Yên Mỹ, Hưng Yên, nguyên quán của dòng họ Lê Hữu. Đây là nơi sinh ra Lê Hữu Trác, mặc dù phần lớn cuộc đời ông sống và hành y ở nhiều nơi khác, đặc biệt là ở vùng Hương Sơn, Hà Tĩnh.
Nhưng Lê Hữu Trác là ai, và tại sao ông quan trọng đến vậy?
Người ta gọi ông là Đại danh y và ông tổ của ngành y học cổ truyền Việt Nam. Ông sinh năm một nghìn bảy trăm hai mươi bốn, tại làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, thuộc vùng đất nay là xã Liêu Xá, Yên Mỹ, Hưng Yên. Ông không chỉ là thầy thuốc. Ông còn là nhà văn, nhà thơ, nhà khoa học thế kỷ mười tám.
Thành tựu lớn nhất của ông là bộ Hải Thượng Y tông tâm lĩnh. Hai mươi tám tập, sáu mươi sáu quyển. Đây được coi là bộ bách khoa toàn thư về đông y Việt Nam. Bộ sách ghi lại không chỉ các bài thuốc và phương pháp chữa bệnh, mà còn là hệ thống tư tưởng y học, quan sát về tương quan giữa con người, thiên nhiên và bệnh tật.
Khu di tích không chỉ có một ngôi đền thờ. Đây là một quần thể dòng họ. Bên trong gồm Nhà tưởng niệm Lê Hữu Trác, nhà thờ Đại tôn họ Lê Hữu, Tiến sĩ môn, nhà thờ Hoàng giáp Lê Hữu Danh, từ vũ Quận công Lê Hữu Kiều, khu mộ Tổ họ Lê Hữu và miếu bà Tổ Cô.
Đáng chú ý là Tiến sĩ môn. Đây là hạng mục ghi nhận truyền thống khoa bảng của dòng họ Lê Hữu. Tại đây lưu giữ bia đá dựng thời Lê, câu đối đại tự và một số đạo sắc thời Nguyễn phong sắc cho các thành viên họ Lê Hữu đỗ đạt cao. Không chỉ có Lê Hữu Trác, mà cả nhiều người trong dòng họ này đã để lại dấu ấn trong học vấn và quan trường Việt Nam.
Nhà tưởng niệm là nơi thờ tự, tưởng niệm và trưng bày thân thế, sự nghiệp, tác phẩm của Lê Hữu Trác. Khu trưng bày rộng hơn hai trăm mét vuông, khuôn viên rộng hơn một nghìn mét vuông. Công trình khởi công tháng ba năm hai nghìn lẻ hai, hoàn thành tháng chín năm hai nghìn lẻ bốn. Năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, Bộ Văn hóa và Bộ Y tế đã đầu tư trùng tu mở rộng lần đầu.
Khu di tích được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định số một nghìn năm trăm ba mươi chín ngày hai mươi bảy tháng mười hai năm một nghìn chín trăm chín mươi.
Hằng năm, vào ngày mất của Lê Hữu Trác, tức ngày mười lăm tháng Giêng âm lịch, người dân địa phương dâng hương, làm lễ tế. Về sau hình thành lễ hội với các trò chơi dân gian như múa lân, chọi gà, cờ tướng.
Năm hai nghìn không trăm hai mươi ba, Đại hội đồng UNESCO thông qua hồ sơ kỷ niệm ba trăm năm ngày sinh Lê Hữu Trác. Hồ sơ này nằm trong danh sách danh nhân văn hóa thế giới niên khóa hai nghìn không trăm hai mươi bốn đến hai nghìn không trăm hai mươi lăm. Một thầy thuốc sinh ra ở một làng nhỏ vùng đồng bằng Bắc Bộ, gần ba trăm năm sau, được cả thế giới nhắc tên.
Cả nhà ơi, Lê Hữu Trác sống trong một thế kỷ mà bệnh tật và thuốc chữa đều bí ẩn và nguy hiểm. Ông quan sát, ghi chép, thử nghiệm và hệ thống hóa. Suốt mấy chục năm, ông viết. Và những trang sách đó, gần ba trăm năm sau, vẫn được người Việt nhắc đến. Có điều gì đó rất bền về con người này.