Văn Miếu Xích Đằng
Ở vùng Sơn Nam xưa, muốn có tên trên bia đá, một vị tiến sĩ phải trải qua mấy tầng thi cử. Và chính nơi này là chỗ tên ấy được khắc lại cho đời.
Chúng ta đang đứng trước Văn Miếu Xích Đằng. Người Hưng Yên còn gọi là Văn Miếu Hưng Yên hoặc Văn Miếu Sơn Nam. Đây là văn miếu hàng tỉnh của Hưng Yên. Khác với Văn Miếu Quốc Tử Giám ở Hà Nội là cấp quốc gia, văn miếu hàng tỉnh như thế này là cấp địa phương, gắn trực tiếp với khoa cử và học thuật của từng vùng đất. Ban Quản lý di tích tỉnh Hưng Yên xác nhận nơi đây từng diễn ra các kỳ thi Hương, có năm là nơi sát hạch thí sinh đi dự thi Hương. Về sau, đây là nơi ghi danh các nhà khoa bảng của Trấn Sơn Nam xưa, vùng đất nay thuộc Hưng Yên và Thái Bình.
Nhìn vào cổng trước mặt. Đó là tam quan kiểu chồng diêm hai tầng tám mái. Ban Quản lý di tích tỉnh Hưng Yên cho biết chính công trình này được lấy làm biểu tượng của tỉnh Hưng Yên. Mái chồng lên mái, tám mặt tỏa ra như cánh hoa, đó là phong cách kiến trúc gọi là chồng diêm, rất đặc trưng của đình chùa và văn miếu vùng đồng bằng sông Hồng.
Bước vào trong sân. Khoảng sân rộng này trước đây là nơi diễn ra kỳ thi Hương. Hãy thử tưởng tượng: hàng trăm sĩ tử ngồi trong những ô vải bịt kín, viết bài thi giữa cái nắng hay cái rét của mùa thi. Không điện thoại, không sách vở tham khảo, chỉ có mực, bút và trí nhớ. Thi đỗ, tên sẽ được khắc vào một thứ rất quan trọng mà chúng ta sắp tới xem.
Hai bên sân là hai dãy giải vũ, mỗi dãy năm gian. Cổng Du lịch Hưng Yên cho biết trước kia đây là nơi để kiệu, mũ áo của quan trong mỗi kỳ tế lễ. Bây giờ hai dãy này được dùng để trưng bày về nền giáo dục Hưng Yên xưa và nay.
Đi thêm vào trong là khu thờ chính có kết cấu hình chữ Tam, tức là ba tòa nối nhau. Lần lượt là tiền tế, trung từ và hậu cung. Tại trung từ đặt ban thờ và tượng thầy giáo Chu Văn An. Cả nhà có nhớ Chu Văn An không? Ông là người Hà Nội, từng là Tư nghiệp Quốc Tử Giám thời Trần, tức là chức vụ tương đương hiệu trưởng của trường quốc gia. Ông nổi tiếng bởi sự cương trực và đức độ trong dạy học. Việc Văn Miếu Xích Đằng phối thờ Chu Văn An bên cạnh Đức Thánh Khổng Tử là cách tỉnh Hưng Yên nói rằng: Người thầy tốt cũng xứng đáng được tôn vinh như các bậc thánh hiền.
Và bây giờ đến điểm quan trọng nhất. Chín tấm bia đá.
Ban Quản lý di tích tỉnh Hưng Yên xác nhận Văn Miếu hiện lưu giữ chín tấm bia đá. Trong đó tám bia dựng năm Đồng Khánh thứ ba, tức năm một nghìn tám trăm tám mươi tám. Một bia dựng năm Bảo Đại thứ mười tám, tức năm một nghìn chín trăm bốn mươi ba. Chín tấm bia này ghi danh một trăm sáu mươi mốt vị khoa bảng, gồm một trăm ba mươi tám vị người Hưng Yên và hai mươi ba vị người Thái Bình. Đây là những người đã thi đỗ trong các kỳ thi ở Trấn Sơn Nam xưa, gồm cả hai tỉnh này.
Một trăm sáu mươi mốt cái tên. Mỗi cái tên là một câu chuyện về mấy năm đèn dầu, về những buổi sáng dậy trước gà gáy để học, về ngày ra trường mang theo cái chí không chịu thua.
Di tích này có lịch sử thú vị. Ban Quản lý di tích tỉnh Hưng Yên ghi rằng từ năm một nghìn tám trăm linh bốn, Hưng Yên đã có Văn Miếu. Và đến năm Minh Mạng thứ hai mươi, tức năm một nghìn tám trăm ba mươi chín, Văn Miếu Xích Đằng được trùng tu với quy mô lớn như ngày nay. Cũng theo Ban Quản lý di tích, Văn Miếu được xây dựng trên nền chùa cổ Nguyệt Đường ở làng Xích Đằng. Đó là lý do tại sao ta vừa có thể cảm nhận không khí của một ngôi chùa, vừa đứng trong không gian của một văn miếu Nho học.
Từ năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, Văn Miếu Xích Đằng được xếp hạng di tích cấp quốc gia. Và đến năm hai nghìn không trăm mười bốn, khi Khu di tích Phố Hiến được xếp hạng quốc gia đặc biệt, Văn Miếu Xích Đằng trở thành một trong mười sáu di tích tiêu biểu của cụm này.
VietnamPlus mô tả Phố Hiến từng là thương cảng quốc tế sầm uất ở Đàng Ngoài thế kỷ mười sáu đến mười bảy, gắn với câu ca "Thứ nhất Kinh Kỳ, Thứ nhì Phố Hiến". Thương cảng thịnh vượng như vậy đương nhiên cần một trung tâm học thuật, một chỗ để đào tạo người tài. Văn Miếu Xích Đằng chính là nơi như vậy trong truyền thống Hưng Yên.
Hằng năm, vào mùng bốn và mùng năm Tết Nguyên đán, Văn Miếu tổ chức triển lãm thư pháp, hát ca trù và cho chữ đầu xuân. Người Hưng Yên vẫn đến đây để xin chữ, cầu cho con cái học hành tốt. Một truyền thống mấy trăm năm, kéo dài đến tận hôm nay.
Lúc ra về, cả nhà thử đếm lại: chín tấm bia, một trăm sáu mươi mốt cái tên, cả một vùng Sơn Nam ghi công người học.