Chùa Phật Tổ
Người dân Cà Mau gọi nơi này là Chùa Phật Tổ. Nhưng tên chính thức của ngôi cổ tự này là Sắc Tứ Quan Âm Cổ Tự. Vì sao lại có hai tên khác nhau?
Các tư liệu Phật giáo kể rằng người khai sơn chùa là ông Tô Quang Xuân. Khoảng năm một nghìn tám trăm bốn mươi, khi vùng Cà Mau còn là đất hoang sơ chưa được khai phá nhiều, ông lập am thờ Quan Âm, bốc thuốc và dạy đạo cho người dân. Sau đó ông ra Huế thọ giới, được pháp danh Thích Trí Tâm.
Vì công hạnh và đức độ của ngài, người dân Cà Mau tôn kính ngài như Phật Tổ. Và ngôi chùa gắn với ngài, họ quen gọi là chùa Phật Tổ. Đó là cách gọi dân gian, thể hiện tình cảm sâu sắc, không phải danh xưng giáo lý chính thức.
Còn tên Sắc Tứ Quan Âm Cổ Tự? Chữ "sắc tứ" là sắc phong của triều đình. Theo tư liệu Phật giáo, vua Thiệu Trị triều Nguyễn đã sắc phong cho ngôi chùa tên này vào năm một nghìn tám trăm bốn mươi hai, sau khi Tổ Trí Tâm viên tịch.
Năm hai nghìn, Bộ Văn hóa và Thông tin ban hành quyết định số ba mươi xếp hạng Sắc Tứ Quan Âm Cổ Tự là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Cả nhà đứng trước cổng chùa, hãy chú ý một điểm khác biệt với nhiều chùa khác: cổng này là cổng Nhị quan, nghĩa là hai cổng, không phải Tam quan ba cổng như thường thấy. Theo bài nghiên cứu trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học, câu đối ở hai cổng được viết theo lối chiết tự, hai chữ đầu mỗi vế ghép lại thành tên chùa, một bên là Phật Tổ, một bên là Quan Âm. Người xưa đặt tên chùa vào kiến trúc và chữ nghĩa ngay từ cái cổng đầu tiên.
Qua cổng là sân rộng với tượng Quan Âm Bồ Tát trên tòa sen. Phía trước chính điện, mái chùa có đầu đao cong và chi tiết cá hóa long, tạo nên dáng vẻ gần với mái đình Nam Bộ hơn là dáng chùa thông thường. Trên nóc, hàng chữ Hán Sắc tứ Quan Âm cổ tự được đặt ngay mặt tiền để ai đứng từ xa cũng nhìn thấy.
Bên trong chính điện có nhiều áng thờ: thờ Ngọc Hoàng, Quan Công, Tổ sư Bồ Đề Đạt Ma, Quan Âm Bồ Tát và Địa Tạng Vương Bồ Tát. Đặc biệt nhất là đôi câu đối cổ làm từ thân cây dừa, dài hơn bốn mét, chữ sơn son thếp vàng vẫn còn giữ được màu sắc rực rỡ sau bao thế hệ.
Phía sau chùa có khu mộ tháp. Trong khu này có tháp Tổ Trí Tâm và tháp Tổ Thiên Bửu, nơi các thế hệ đệ tử vẫn đến hương khói mỗi năm. Gần đó còn có ngôi mộ dân gian gọi là Sư Cậu Tháp, gắn với câu chuyện truyền thuyết về ông cọp và vị Tổ khai sơn, một lớp tín ngưỡng dân gian đã ăn sâu vào ký ức người Cà Mau từ nhiều đời.
Chùa Phật Tổ nằm trong cụm di tích và tín ngưỡng của phường An Xuyên, cùng với Đình Tân Xuyên, Đền thờ ông Nguyễn Thiện Năng và Miếu Ngũ hành. Cả một góc phố nhỏ của Cà Mau trở thành nơi người dân đã gửi gắm tâm tư qua nhiều thế hệ.
Từ thuở ông Tô Quang Xuân dựng am thờ giữa vùng đất hoang, ngôi chùa vẫn đứng đó, trầm mặc và rêu phong, vừa mang tên vua ban, vừa mang tên dân gọi. Hai cái tên, một ngôi chùa, và cả một miền ký ức của người phương Nam.