Chùa Phổ Minh
Cách Đền Trần khoảng ba trăm mét về phía Tây, có một ngôi chùa mà nhiều người vào Đền Trần rồi bỏ qua. Đó là điều đáng tiếc.
Chùa Phổ Minh, hay còn gọi là Chùa Tháp, là một phần trong quần thể Di tích quốc gia đặc biệt Đền Trần và Chùa Phổ Minh. Hiện nay khu vực này thuộc phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình, sau khi ba tỉnh Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình sáp nhập vào giữa năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm. Nhưng với những người đã quen địa danh cũ, đây vẫn là vùng đất gắn với Tức Mặc, Thiên Trường, vùng phát tích của vương triều Trần.
Theo tư liệu lịch sử và truyền thuyết địa phương được Sở Du lịch Ninh Bình dẫn lại từ các thư tịch cổ, chùa có gốc từ thời Lý và được mở rộng đáng kể dưới thời Trần. Năm một nghìn hai trăm sáu mươi hai, nhà Trần dựng cung Trùng Quang và cung Trùng Hoa ở phủ Thiên Trường. Trong quần thể ấy, chùa Phổ Minh cũng được xây dựng và mở rộng. Đó là lý do chùa không chỉ là một nơi thờ Phật, mà còn gắn liền với câu chuyện của vương triều Trần từ những năm đầu thế kỷ mười ba.
Điểm đầu tiên thu hút mắt khách khi vào sân chùa là tháp Phổ Minh. Theo hồ sơ Cục Di sản văn hóa, tháp có mười bốn tầng, cao mười chín mét rưỡi, nền vuông cạnh hơn năm mét, và đỉnh tháp kết thúc bằng hình búp sen bằng đá. Khi nhìn tháp, cả nhà hãy để ý đến ba phần: đế, thân và đỉnh. Đây là ngôn ngữ tháp Phật giáo thời Trần, và hoa sen ở đỉnh là hình tượng quen thuộc của nghệ thuật Phật giáo Việt Nam.
Sân chùa còn có các cột kinh, cây hương đá, nhà bia và những chân tảng đá chạm cánh sen rải rác quanh lối đi. Cục Di sản văn hóa mô tả những chân tảng đá này mang phong cách nghệ thuật thời Trần thế kỷ mười ba đến mười bốn. Đây là chi tiết giúp ta đọc thời gian ngay dưới chân mình, không cần biển thuyết minh.
Bước vào tiền đường chín gian, cả nhà chú ý cánh cửa ở gian giữa. Cục Di sản văn hóa ghi họa tiết chạm khắc là rồng chầu mặt nguyệt trong khung hình lá đề. Hình rồng ở chùa gắn với vương quyền Trần; hình lá đề là biểu tượng Phật giáo. Hai yếu tố đó hợp lại trên một cánh cửa là ảnh hưởng lẫn nhau giữa vương triều và tôn giáo trong thời Trần.
Thiêu hương nối tiền đường với thượng điện tạo thành bố cục chữ Công. Trong thượng điện, câu chuyện quan trọng nhất chờ cả nhà ở đây.
Tại thượng điện chùa Phổ Minh đang bài trí bộ tượng Trúc Lâm Tam Tổ: ba vị tổ của Thiền phái Trúc Lâm là Phật hoàng Trần Nhân Tông, Thiền sư Pháp Loa và Thiền sư Huyền Quang. Bộ tượng làm bằng gỗ, sơn son thếp vàng, có niên đại thế kỷ mười bảy theo VietnamPlus. Ngày ba mươi tháng Giêng năm hai nghìn không trăm hai mươi ba, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định công nhận bộ tượng này là Bảo vật quốc gia.
Trần Nhân Tông là ai? Là vị vua đã hai lần cùng triều đình đánh lui quân Nguyên Mông, rồi nhường ngôi cho con và xuất gia tu hành. Ông lập ra Thiền phái Trúc Lâm, một dòng thiền thuần Việt do người Việt sáng lập, không phụ thuộc vào bất kỳ thiền phái nước ngoài nào. Theo Sở Du lịch Ninh Bình, chùa Phổ Minh là một trong các giới đàn do chính Trần Nhân Tông sáng lập. Vì vậy, khi đứng trước bộ tượng Trúc Lâm Tam Tổ ở đây, cả nhà đang đứng trong đúng không gian lịch sử gắn với người đã lập ra dòng thiền ấy.
Vào mỗi dịp đầu xuân, lễ hội Khai ấn Đền Trần có nghi lễ tại chùa Phổ Minh và rước Kiệu Ngọc Lộ từ chùa sang Đền Trần. Chùa không chỉ là di tích của quá khứ, mà vẫn là không gian sống động trong đời sống của người dân nơi đây.
Nếu cả nhà có dịp đến, hãy dừng lại trước tháp Phổ Minh lúc trời còn sớm. Bóng tháp mười bốn tầng in trên sân gạch, đỉnh búp sen hướng lên trời, và xung quanh là những chân tảng đá cánh sen từ thế kỷ mười ba còn nguyên vẹn dưới chân. Đó là khoảnh khắc mà thời gian như đứng lại.