Đền Trần Nam Định
Có một câu hỏi không nên hỏi khi đứng trước Đền Trần: đến đây xin được gì?
Câu hỏi đúng hơn là: ở đây đã xảy ra điều gì?
Chúng ta đang đứng trong khu vực Tức Mặc, nơi mà vào năm một nghìn hai trăm sáu mươi hai, Thượng hoàng Trần Thái Tông đổi tên thành phủ Thiên Trường, cho xây cung Trùng Quang dành cho các Thượng hoàng và cung Trùng Hoa dành cho các vua đương vị về chầu. Trong gần hai thế kỷ tồn tại, nhà Trần đã biến Thiên Trường thành một trung tâm quyền lực song song với Thăng Long, nơi các Thượng hoàng ở lại nắm quyền sau khi nhường ngôi, nơi diễn ra các cuộc hội ngộ vương tộc, và là hậu cứ vững chắc trong ba lần đánh lui quân Nguyên Mông.
Bây giờ, thay cho cung điện là đền thờ. Nhưng câu chuyện vẫn còn đó.
Đền Trần ngày nay gồm ba ngôi đền chính được sắp xếp theo trục đông tây: đền Thiên Trường ở giữa, đền Cố Trạch ở phía đông và đền Trùng Hoa ở phía tây. Phía ngoài là ngũ môn, sân trước, hồ nước và nghi môn, tạo thành các lớp không gian dẫn khách từ ngoài vào khu thờ tự trung tâm.
Khi đi qua ngũ môn, cả nhà để ý hồ nước nằm phía sau. Hồ có diện tích khoảng một nghìn mét vuông, tiếp giáp sân trước và sân trong, tạo ra khoảng lặng giữa các lớp kiến trúc. Đây là cách bố cục di tích truyền thống tạo ra cảm giác chuyển tiếp, từ thế giới bên ngoài ồn ào vào không gian trang nghiêm bên trong.
Đền Thiên Trường là điểm dừng quan trọng nhất. Theo Cục Di sản văn hóa, công trình khởi dựng chỉ có ba gian, sau đó được mở rộng vào năm một nghìn bảy trăm ba mươi ba với năm gian tiền đường bằng gỗ lim. Cánh cửa gian giữa tiền đường chạm họa tiết lưỡng long chầu nguyệt, còn chân tảng đá chạm cánh sen mang phong cách nghệ thuật thời Trần thế kỷ mười ba đến mười bốn. Hai lớp thời gian đó chồng lên nhau trong cùng một tòa nhà.
Sang phía đông là đền Cố Trạch, nơi thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn. Ông là người đã ba lần chỉ huy đánh bại quân Nguyên Mông, được dân gian phong Đức Thánh Trần và thờ tự ở rất nhiều nơi trên khắp đất nước.
Phía tây là đền Trùng Hoa, nơi thờ mười bốn vị vua Trần. Cả nhà có thể dùng điểm này để nhớ về một đặc điểm rất riêng của nhà Trần: chế độ Thượng hoàng. Vua Trần khi còn tại vị đã nhường ngôi sớm cho con và lui về làm Thượng hoàng, nhưng vẫn nắm thực quyền. Cơ chế này tạo ra sự kế thừa liên tục và giúp nhà Trần duy trì ổn định trong suốt một trăm bảy mươi lăm năm tồn tại.
Một trong những điều cả nhà thường nghe nhất về Đền Trần là lễ Khai ấn.
Lễ này diễn ra vào đêm mười bốn rạng sáng mười lăm tháng Giêng âm lịch hằng năm. Đây là nghi lễ tưởng niệm truyền thống của địa phương, gắn với vương triều Trần và những gì họ đã gìn giữ cho đất nước.
Kỳ lễ hội thứ hai trong năm diễn ra vào tháng Tám âm lịch, gắn với ngày giỗ Đức Thánh Trần Hưng Đạo. Theo Báo Nam Định, lễ hội có rước kiệu từ Đình Tức Mặc qua Chùa Phổ Minh về Đền Trần, dâng hương tại đền Thiên Trường và đền Cố Trạch, và nhiều hoạt động hội như múa lân, múa rồng, đấu vật, cờ bỏi, hát chèo, hát văn.
Đền Trần – Chùa Phổ Minh được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt ngày hai mươi bảy tháng chín năm hai nghìn không trăm mười hai.
Quay lại câu hỏi ban đầu: ở đây đã xảy ra điều gì?
Một vương triều tồn tại gần hai thế kỷ, ba lần giữ được đất nước trước đội quân hùng mạnh nhất thế giới thời đó, và để lại dấu ấn trong kiến trúc, nghệ thuật, tôn giáo và lịch sử văn hóa Việt Nam đến tận hôm nay. Khi cả nhà bước qua ngũ môn, nhìn lên mái đền cong vút giữa khói hương buổi sớm, lịch sử đó không còn nằm trong sách vở nữa. Nó đang ở ngay đây, dưới từng viên đá chân tảng chạm cánh sen mà những bàn tay thời Trần đã đặt xuống từ tám trăm năm trước.