Động Am Tiên
Ở ngay cạnh Cố đô Hoa Lư, cách cửa Đông đền Vua Đinh Tiên Hoàng chỉ khoảng bốn trăm mét, có một nơi mà khi bước qua đường hầm xuyên núi, cả nhà sẽ bước vào một thung lũng hoàn toàn khác.
Nơi đó tên chính thức là Chùa và Động Am Tiên. Nhưng người ta hay gọi nó bằng một cái tên khác mà ai nghe cũng hiểu ngay cảm giác: Tuyệt Tịnh Cốc. Tuyệt tịnh là hoàn toàn tĩnh lặng. Cốc là thung lũng. Bảng giá vé du lịch Ninh Bình năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu ghi tên điểm là "Động Am Tiên (Tuyệt Tịnh Cốc)".
Để vào được thung lũng, Sở Văn hóa và Thể thao Ninh Bình cho biết di tích đã mở hai đường hầm ở hai phía của dãy núi, mỗi đường hầm dài khoảng hai trăm mét. Đi hết đường hầm xuyên qua lòng núi là thung lũng lòng chảo với hồ nước, đường bê tông nhỏ quanh hồ và chùa, động nằm lưng chừng vách núi bao quanh.
Cái cảm giác bước qua đường hầm vào thung lũng khép kín đó là lý do người ta gọi nơi này là Tuyệt Tịnh Cốc. Tiếng ồn từ bên ngoài dường như bị núi chặn lại. Không khí mát hơn. Mặt hồ phản chiếu trời và núi. Và chùa trên vách núi nhìn xuống yên tĩnh.
Về mặt lịch sử, điểm này gắn chặt với vùng Cố đô Hoa Lư. Trung tâm Xúc tiến du lịch Ninh Bình xác nhận Chùa và Động Am Tiên nằm tiếp giáp thành Đông của kinh đô Hoa Lư xưa. Tức là nơi đây không chỉ là cảnh đẹp, mà còn là một phần của không gian kinh đô thế kỷ thứ mười.
Sở Văn hóa và Thể thao Ninh Bình cho biết chùa và động Am Tiên ngoài thờ Phật còn thờ Thiền sư Nguyễn Minh Không, người có công tu sửa động và dựng chùa. Nguồn này cũng dẫn văn bia năm một nghìn một trăm sáu mươi sáu cho biết động từng mang tên Đại Quang Thánh, nằm trên núi Chu Ma Sơn Áng. Đây là chi tiết có niên đại cụ thể, xuất phát từ bia đá tại di tích.
Có một lớp câu chuyện khác về nơi này. Sở Văn hóa và Thể thao Ninh Bình ghi rằng theo truyền thuyết địa phương và thư tịch lưu giữ tại di tích, vào thế kỷ thứ mười, khu vực này từng được kể là ngục đá, nơi vua Đinh Tiên Hoàng nuôi hổ báo để trừng trị người phạm tội nặng. Dù chỉ là truyền thuyết, nó nhắc người ta nhớ rằng mảnh đất này từng nằm trong lòng một kinh đô quyền lực.
Lối lên chùa và động là đoạn leo bậc đá. Các nguồn ghi số bậc khác nhau, có nguồn ghi hơn hai trăm bậc, có nguồn ghi một trăm bảy mươi bốn bậc. Dù con số chưa thống nhất, mỗi bước leo là một bước tiến gần hơn tới miệng động nhìn xuống toàn cảnh thung lũng bên dưới.
Bên trong chùa và động, không gian gồm cửa động và động chính với lòng rộng hình bát úp. Trong động, những nhũ đá rủ xuống mang đủ hình dáng kỳ lạ: có cái như cây thóc, có cái như cây tiền, có cái như trái phật thủ, có cái như nụ hoa sen. Đứng giữa lòng động nhìn lên, cả nhà sẽ thấy thiên nhiên tạo tác những hình thù mà không ai có thể đặt tên hay chạm tới được.
Từ trên chùa và động nhìn xuống, cả nhà thấy toàn cảnh thung lũng Tuyệt Tịnh Cốc: hồ nước, núi đá, đường đi quanh hồ và không gian khép kín. Đây là khoảnh khắc mà nhiều người dừng lại lâu nhất, lặng nhìn xuống và không muốn rời.
Tuyệt Tịnh Cốc nằm trong lòng quần thể Cố đô Hoa Lư, bao quanh bởi đền Vua Đinh, đền Vua Lê và những tầng lịch sử nghìn năm. Đây không chỉ là một thung lũng đẹp, mà là nơi yên tĩnh nhất giữa vùng đất từng là trung tâm quyền lực của cả đất nước.