Chùa Tiên – Giếng Tiên
Lạng Sơn có một ngôi chùa không nằm trên mặt đất mà nằm bên trong lòng núi.
Núi Đại Tượng đứng ở vùng nội đô, cách trung tâm thành phố chỉ khoảng một cây số. Nhìn từ bên ngoài, đó là một khối đá vôi bình thường. Nhưng bên trong núi có một cái động lớn, vòm cao rộng với nhiều nhũ đá, và người xứ Lạng từ hàng trăm năm trước đã đặt vào trong đó một ngôi chùa. Ngôi chùa ấy có tên là Chùa Tiên, động có tên là Song Tiên.
Nguồn du lịch chính thức của tỉnh Lạng Sơn ghi Chùa Tiên được lập từ thời Lê Hồng Đức, khoảng năm một nghìn bốn trăm sáu mươi đến một nghìn bốn trăm chín mươi bảy. Ban đầu, đó là một ngôi chùa nhỏ bên ngoài, cạnh Giếng Tiên ở sườn núi. Khoảng nửa sau thế kỷ mười tám, do công trình cũ xuống cấp, chùa được chuyển vào trong động Song Tiên. Từ đó đến nay, khách hành hương không đến một ngôi chùa ngoài trời, mà bước vào trong núi để tìm không gian thờ phụng.
Bên trong động, ánh sáng thay đổi. Ngoài vào tối, tối rồi lại có ánh đèn của khu thờ. Không gian hẹp lại thành nơi thiêng liêng. Nguồn du lịch tỉnh mô tả trong chùa có cung Tam Bảo thờ Phật, cung thờ Thánh Mẫu và nơi thờ vọng Đức Thánh Trần. Đây không phải chùa Phật giáo thuần túy. Đây là không gian tín ngưỡng hỗn dung, nơi Phật, Tiên, Mẫu và các vị anh hùng dân tộc cùng được thờ phụng. Điều đó phản ánh đời sống tâm linh của người dân vùng biên ải, nơi nhiều lớp tín ngưỡng cùng tồn tại và bổ sung cho nhau qua nhiều thế kỷ.
Nhưng điều làm Chùa Tiên vượt ra khỏi tầm cỡ một điểm hành hương thông thường chính là hệ thống bia Ma Nhai. Trên vách đá của động Song Tiên có mười ba tấm bia được khắc vào đá. Nguồn du lịch chính thức của tỉnh Lạng Sơn cho biết các văn bia này ghi lại việc ca ngợi cảnh đẹp núi Đại Tượng và những lần trùng tu, tôn tạo di tích. Mười ba tấm bia ấy là mười ba lần con người ghé qua đây, dừng lại, và muốn ghi điều gì đó lên đá để đời sau đọc.
Trong số những người từng ghé qua Chùa Tiên, có một nhà thơ và nhà hành chính người Việt nổi tiếng thời Lê mạt, Ngô Thì Sỹ. Ông đã xếp cảnh sắc núi Đại Tượng và Chùa Tiên vào danh sách tám cảnh đẹp của Trấn Doanh trong bài thơ có tên Trấn Doanh bát cảnh. Đó là một lời xác nhận từ thế kỷ mười tám rằng nơi này không chỉ có giá trị tín ngưỡng mà còn có giá trị thẩm mỹ, đủ để ghi vào văn chương.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, Chùa Tiên - Giếng Tiên được công nhận là di tích cấp quốc gia, loại hình danh thắng.
Mỗi năm vào ngày mười tám tháng Giêng âm lịch, lễ hội Chùa Tiên diễn ra. Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn xác nhận ngày này. Lễ hội gắn với truyền thuyết Giếng Tiên. Bảo tàng tỉnh ghi lại câu chuyện: trong một năm hạn hán, Tiên ông giúp dân làng tìm được nguồn nước. Giếng Tiên từ đó trở thành dấu tích linh thiêng trong ký ức dân gian. Đây là truyền thuyết, không phải sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng, nhưng nó nói lên điều gì đó sâu hơn: người dân ở đây từng sống trong nỗi lo thiếu nước, và họ gửi ước vọng vào câu chuyện về Tiên ông như một cách mang hy vọng về cho cộng đồng.
Chùa Tiên là nơi đặc biệt vì nó không chỉ là điểm tín ngưỡng. Nó là nơi thiên nhiên, lịch sử, văn chương và cộng đồng hội tụ trong lòng một ngọn núi đá vôi. Ra khỏi đó, cả nhà sẽ mang theo không phải hình ảnh của một ngôi chùa, mà hình ảnh của cả một cái hang, một tấm bia, một câu chuyện về Tiên ông, và một ý thức rằng nơi bình thường có khi giấu bên trong điều rất phi thường.