Lăng Hoàng Gia
Khi nghe tên Lăng Hoàng Gia, nhiều người nghĩ đây là lăng của nhà vua.
Thực ra không phải. Đây là khu mộ và nhà thờ của dòng họ Phạm Đăng, nổi bật nhất là mộ Đức Quốc Công Phạm Đăng Hưng. Nhưng câu chuyện đằng sau cái tên ấy còn thú vị hơn.
Ông Phạm Đăng Hưng sinh năm một nghìn bảy trăm sáu mươi tư tại giồng Sơn Quy, vùng Gò Công. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, ông làm quan dưới triều Nguyễn và giữ nhiều chức vụ quan trọng. Nhưng điều gắn tên ông với triều đình mãi mãi là điều xảy ra sau khi ông mất: người con gái của ông trở thành Hoàng thái hậu Từ Dũ, cha vợ vua Thiệu Trị và ông ngoại vua Tự Đức. Vì quan hệ đó mà vùng đất và khu lăng này mang tên Hoàng Gia.
Năm một nghìn tám trăm hai mươi lăm, Phạm Đăng Hưng mất. Năm sau, người con trai trưởng cho xây khu lăng mộ tại vùng đất phát tích của dòng họ ở Gò Công. Công trình có sự tham gia của nghệ nhân từ Huế và nghệ nhân địa phương, tạo nên sự pha trộn giữa phong cách cung đình Huế và nghệ thuật chạm khắc Nam Bộ.
Lăng Hoàng Gia tọa lạc tại khu vực Gò Sơn Quy, vùng Gò Công cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp. Năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, di tích được xếp hạng cấp quốc gia.
Tên Gò Sơn Quy xuất phát từ hình dạng địa hình. Theo Báo Cần Thơ, đây là một giồng cát cao có dáng như con rùa. Người dân nơi đây coi đây là đất phát tích của dòng họ Phạm Đăng.
Quần thể này có mấy hạng mục chính, mỗi nơi giữ một phần câu chuyện riêng.
Đầu tiên là đền thờ Đức Quốc Công và dòng họ Phạm Đăng. Kiến trúc ở đây cho thấy sự giao thoa: có nét nhà cổ Nam Bộ, có dấu ấn cung đình Huế, có trang trí gỗ, câu đối, án thờ và các mô típ tứ linh, bát bửu, hoa lá. Theo Báo Cần Thơ, trong từ đường có các vị trí thờ Phạm Đăng Hưng, Phạm Đăng Long, Phạm Đăng Dinh, Phạm Đăng Tiên và Phạm Đăng Khoa.
Tiếp theo là nhà bia. Tấm bia đá do vua Tự Đức cho lập để ghi công đức người ông ngoại. Tấm bia này từng bị thất lạc trong bối cảnh chiến tranh và được nhận diện rồi đưa về lại khu lăng sau hơn một thế kỷ. Khi đứng trước nhà bia, cả nhà không chỉ nhìn một tấm đá mà còn thấy cả hành trình lịch sử nhiều biến động của Nam Bộ thế kỷ mười chín.
Phần mộ của Đức Quốc Công là điểm trung tâm của quần thể. Cổng du lịch Đồng Tháp mô tả mộ chính có dạng đỉnh trụ hình nón, trang trí tám đóa hoa sen. Kiểu dáng khác hẳn những ngôi mộ thông thường ở đồng bằng, gợi đến kiến trúc lăng tẩm cung đình nhưng được đặt trong không gian miền Nam.
Xung quanh mộ chính còn có mười ba ngôi mộ cổ của dòng họ Phạm Đăng. Đây không phải mộ đơn lẻ mà là một quần thể thờ tự của một dòng họ. Khi đi qua từng ngôi mộ, cả nhà đang đi qua nhiều thế hệ của một gia đình đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử Nam Bộ.
Cuối cùng, trong khuôn viên có một giếng cổ bằng gạch vồ. Giếng này gắn với câu chuyện nước ngọt tại vùng Gò Công, nơi đất đai thường chịu ảnh hưởng mặn từ biển. Một chiếc giếng nhỏ, nhưng với người dân nơi đây nó gắn liền với ký ức về nguồn nước và đất đai của dòng họ.
Gò Công không lớn, nhưng đã đứng ở những ngã tư lịch sử quan trọng. Lăng Hoàng Gia kể chuyện đó qua góc nhìn của một gia tộc và triều Nguyễn. Không xa đây còn có Nhà Đốc phủ Hải và Đền thờ anh hùng dân tộc Trương Định, mỗi nơi giữ thêm một mảnh khác của vùng đất này.
Câu chuyện của Phạm Đăng Hưng, người cha sinh ra Hoàng thái hậu, và tấm bia của người cháu ngoại là vua Tự Đức đặt lại, là một câu chuyện gia đình trong dòng chảy lịch sử lớn hơn. Và đứng ở Gò Sơn Quy này, cả nhà đang ở ngay điểm giao của hai câu chuyện đó.