Khu di tích Xẻo Quít
Có những nơi mà lịch sử không nằm trong sách, nó nằm trong lớp đất bùn, trong tán tràm, trong con rạch nhỏ người ta phải chống sào mới qua được.
Khu di tích Xẻo Quít ở xã Mỹ Hiệp, huyện Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp là một địa chỉ như vậy. Trong giai đoạn từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi đến năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm, vùng rừng tràm và kênh rạch này là căn cứ của Tỉnh ủy Kiến Phong, địa danh hành chính lịch sử, nay gắn với tỉnh Đồng Tháp. Nơi đây là trung tâm lãnh đạo phong trào cách mạng của tỉnh trong suốt những năm kháng chiến chống Mỹ. Ngày chín tháng tư năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, Xẻo Quít được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
Câu hỏi đầu tiên nhiều người đặt ra là: tại sao lại chọn vùng đất sình lầy, phèn chua, cỏ dại này? Theo Cổng Du lịch Đồng Tháp, chính sự khó tiếp cận ấy là lý do. Đi lại khó khăn tạo nên lớp bảo vệ tự nhiên. Cơ quan Tỉnh ủy đã đào mương, lên liếp, trồng cây gây rừng từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt để tạo thêm độ kín đáo. Xung quanh căn cứ trong bán kính sáu kilômét có hơn mười đồn bốt địch, có hai đồn cách chỉ khoảng một kilômét. Máy bay bê năm hai, xe em một một ba, pháo binh từng nhiều lần càn quét. Vậy mà căn cứ tồn tại suốt mười lăm năm.
Không phải chỉ nhờ rừng tràm.
Cổng Du lịch Đồng Tháp và Báo Đồng Tháp đều dùng cụm "căn cứ lòng dân" khi nói về Xẻo Quít. Đây là cách nói gọn một thực tế rất phức tạp: căn cứ không thể tồn tại nếu không có sự che chở của người dân quanh vùng, những người biết nhưng không nói, những người tiếp tế, báo động và bảo vệ bằng đời sống thường ngày của chính mình.
Hôm nay, cả nhà có thể vào khu căn cứ bằng hai cách: đi bộ trong rừng tràm hoặc ngồi xuồng ba lá. Xuồng len lỏi qua các rạch nhỏ, tán tràm che phía trên, dây leo buông xuống hai bên. Khoảng yên tĩnh này từng là không gian làm việc, họp hành, ăn ngủ của cơ quan tỉnh ủy giữa chiến tranh. Rất bình thường mà rất phi thường.
Trên tuyến, cả nhà sẽ dừng tại các hạng mục phục dựng. Hội trường Tỉnh ủy là nơi diễn ra nhiều hội nghị lớn, đề ra chủ trương và nghị quyết quan trọng. Nhà văn thư, nhà làm việc của Bí thư Tỉnh ủy, nhà bếp, nhà đón khách, những tên gọi rất bình dị cho những chức năng rất cụ thể trong điều kiện tuyệt đối không được để lộ. Hệ thống công sự chiến đấu, công sự tránh bom pháo và hầm bí mật cho thấy căn cứ phải chuẩn bị cho cả kịch bản bị tấn công trực tiếp.
Ngày hai mươi chín tháng tư năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, Nhà trưng bày Khu di tích Xẻo Quít được khánh thành. Công trình gồm năm hạng mục chính, với một trăm năm mươi lăm hiện vật gốc, mô hình phục dựng, hình ảnh, phim tư liệu và tài liệu số hóa. Với những ai muốn hiểu câu chuyện Xẻo Quít trước khi bước vào rừng, nhà trưng bày là điểm xuất phát tốt.
Một lớp giá trị khác ít được chú ý hơn là sinh thái. Xẻo Quít không chỉ là di tích lịch sử, đây còn là một hệ sinh thái đất ngập nước nội địa đặc trưng. Một nghiên cứu công bố năm hai nghìn mười bảy trên Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp ghi nhận tại đây có ba trăm ba mươi tư loài thực vật thuộc hàng trăm chi và họ khác nhau, trong đó có bốn loài có nguy cơ tuyệt chủng theo Sách đỏ Việt Nam. Rừng tràm, dây leo, kênh rạch không chỉ là phông nền lịch sử, chúng là một hệ sinh thái đang sống.
Xẻo Quít không phải điểm đến để giải trí. Đây là nơi để hiểu rằng lịch sử không phải thứ diễn ra ở nơi xa lạ và hoành tráng. Nó diễn ra trong một đám rừng tràm nhỏ, trong một con rạch phèn, giữa những người bình thường quyết định không im lặng.