Chuyện anh Bí Đao

Ở Mường So, thuộc Phong Thổ, tỉnh Lai Châu, có một thung lũng tên là Khôm Bon. Ai đi qua đó lần đầu cũng phải dừng lại một chút. Giữa lòng thung, những tảng đá lớn nằm rải rác, tảng nghiêng tảng ngả, như thể có ai đó vừa hắt cả một vốc đá khổng lồ từ trên núi xuống. Xen giữa đá là mấy cây lim, cây táu, cây sến cổ thụ, gốc to mấy người ôm không xuể, đứng trầm mặc như những người canh giữ.

Người Thái ở vùng này, mỗi khi có đứa trẻ hỏi vì sao đá lại nằm ngổn ngang như vậy, lại chỉ tay về phía những gốc cây già và bắt đầu kể. Chuyện xưa lắm rồi, chuyện anh Bí Đao.

Ngày ấy, ở Chiềng Sa, cái tên cũ của Mường So bây giờ, có hai vợ chồng người Thái làm nương làm rẫy. Họ hiền lành, chăm chỉ, chỉ có một nỗi buồn là đã nhiều năm mà vẫn chưa có được một mụn con. Sáng nào người vợ cũng ra suối, ra rừng, lòng cứ mong mãi một tiếng cười trẻ thơ trong ngôi nhà sàn vắng vẻ.

Rồi một ngày, điều mong mỏi ấy đến, nhưng đến theo một cách không ai ngờ. Người vợ sinh ra một đứa con tròn trùng trục, tròn như một quả bí đao vừa hái ngoài giàn. Đứa bé chưa có tay, chưa có chân, chỉ là một hình tròn ấm áp nằm gọn trong lòng mẹ. Hai vợ chồng nhìn con, vừa thương vừa hoang mang, không biết rồi sẽ nuôi nấng đứa trẻ lạ lùng này ra sao.

Tin ấy lan khắp bản chỉ trong một buổi. Người ta kéo đến xem, rồi bàn tán, rồi lắc đầu. Có người ái ngại, có người cười cợt sau lưng, có người khuyên hai vợ chồng thôi thì đành lòng mà bỏ đi cho nhẹ. Giữa những lời ra tiếng vào ấy, người cha người mẹ cúi đầu, lòng nặng trĩu, và đã có lúc họ toan mang con ra chôn dưới gốc cây.

Đúng lúc ấy, một giọng nói nhỏ mà rõ vang lên từ cái hình tròn kia.

"Xin cha mẹ đừng chôn con. Con lớn lên rồi sẽ báo đáp công cha mẹ."

Hai vợ chồng sững người. Đứa con chưa có tay chân của họ vừa cất tiếng nói, mà lại nói những lời hiếu thảo đến vậy. Người mẹ oà khóc, cúi xuống ôm con vào lòng. Từ hôm đó, họ đặt tên con là Bí Đao, và nuôi con không một lời than thở, mặc kệ cả bản nghĩ gì.

Bí Đao lớn lên như thế, trong vòng tay cha mẹ và giữa những ánh nhìn coi thường của người ngoài. Nhưng ai chịu ngồi lại trò chuyện với cậu một lúc đều phải ngạc nhiên. Bí Đao nói năng thông minh, hiểu biết hơn hẳn những đứa trẻ cùng tuổi, đối đáp câu nào cũng khiến người lớn phải gật gù. Có lần, người cha ra đồng gặp một ông lão lạ đi ngang, buông vài câu hỏi hóc búa. Bí Đao ở nhà mà đáp thay cha, trôi chảy và sắc sảo, đến mức ông lão nghe xong chỉ mỉm cười rồi đi khuất, không thấy đâu nữa. Người cha về nhà, nhìn con, trong lòng bắt đầu tin rằng đứa con bị cả bản xem nhẹ này không phải một đứa trẻ tầm thường.

Năm tháng trôi qua yên ả, cho đến một ngày tin dữ dội về. Giặc từ xa kéo đến, đông và hung hãn, tràn vào quấy phá các mường, đòi cướp phá bản làng người Thái. Trai tráng trong vùng lo lắng, người già thở dài, ai cũng sợ cho mái nhà sàn và nương lúa của mình.

Bí Đao nghe chuyện thì không yên. Cậu thưa với cha, xin cha đứng ra xin phép cho mình được ra đánh giặc, giữ lấy mường bản. Người cha nghe mà vừa thương vừa ngại. Một đứa con tròn như quả bí đao thì ra trận làm sao được, người ta lại cười cho. Ông chần chừ, chưa dám đồng ý.

Nhưng Bí Đao một mực nài xin. Và rồi, ngay giữa lúc lòng cậu sôi lên vì nóng ruột, bỗng trên trời vang một tiếng sấm lớn, dội khắp thung lũng. Ngay tiếng sấm ấy, một điều kỳ lạ xảy ra. Cái thân tròn của Bí Đao vươn ra, mọc thành đầu, thành hai cánh tay, thành đôi chân vững chãi. Chỉ trong chớp mắt, chỗ đứa con tròn trùng trục ngày nào giờ đứng sừng sững một chàng trai cao lớn, vươn gần chạm mái nhà sàn, mắt sáng như sao.

Trong nhà sàn, mọi thứ lặng đi một thoáng. Người mẹ đứng chôn chân, tay che miệng, ngước nhìn đứa con vừa vươn cao khỏi tầm tay mình. Rồi từ trên trời, một con ngựa trắng đẹp đẽ hạ xuống sân, bờm dài phấp phới. Bí Đao chào cha mẹ, nhảy phắt lên lưng ngựa. Con ngựa trắng hí vang một tiếng rồi phi như bay về phía giặc.

Chàng trai phi ngựa thẳng tới một quả núi đá cao, nơi có một cây lim cổ thụ mọc lâu đời, rễ ăn sâu vào lòng núi. Bí Đao ghì cương, đưa hai tay ôm lấy gốc lim, dồn hết sức mà bật lên. Cây lim khổng lồ bị nhổ bật cả gốc rễ. Và ngay khoảnh khắc ấy, cả quả núi đá rung chuyển, bung ra, đất đá ào ào đổ xuống như một dòng thác. Giặc đang kéo qua chân núi thấy đất trời chao đảo, đá lăn ầm ầm, thì kinh hồn bạt vía, quăng cả giáo mác mà chạy tán loạn, không còn dám ngoái đầu nhìn lại. Chỉ trong chốc lát, bóng giặc đã mất hút khỏi vùng mường, và các bản làng người Thái lại được yên.

Người trong bản chạy ra, mừng rỡ hò reo, muốn tìm chàng trai đã cứu cả mường để tạ ơn. Nhưng khi họ ngước lên, thì chỉ còn kịp thấy con ngựa trắng chở Bí Đao nhẹ nhàng bay lên cao, cao mãi, cho đến khi khuất hẳn vào những đám mây trên đỉnh núi. Chàng đi rồi, để lại phía sau một vùng đất đá ngổn ngang và một cây lim lớn nằm gục bên sườn núi.

Chính chỗ đất đá ào xuống hôm ấy về sau thành thung lũng Khôm Bon. Những tảng đá lớn nằm rải rác trong lòng thung là đá từ quả núi vỡ ra ngày nào. Còn những cây lim, cây táu, cây sến cổ thụ đứng trầm mặc quanh đó, người Thái vẫn bảo là con cháu của cây lim mà anh Bí Đao đã bật gốc.

Cho đến bây giờ, mỗi lần dẫn con cháu qua Khôm Bon, người già lại dừng chân, chỉ vào những tảng đá và những gốc cây già. Họ kể về một đứa con từng bị cả bản coi thường, tròn như quả bí đao, chưa có lấy một bàn tay, vậy mà lại là người bật cả một quả núi để giữ yên bản mường. Nếu một ngày cả nhà lên tới Mường So, hãy đứng giữa Khôm Bon mà nhìn những tảng đá nằm nghiêng và những cây lim già lặng lẽ. Biết đâu trong tiếng gió, ta sẽ nghe thấy một tiếng vó ngựa xa xưa vọng lại. Đá vẫn nằm đó, cây vẫn đứng đó, và câu chuyện thì cứ được truyền đi, đời này qua đời khác, giữa lòng thung lũng Mường So.