Đảo Cô Tô

Tàu cao tốc rời bến Ao Tiên.

Chừng một tiếng đồng hồ trên biển, con tàu hướng về một hòn đảo xa ngoài khơi, nơi vùng biên giới biển Đông Bắc của Tổ quốc. Hai bên tàu là trùng trùng đảo đá và sóng biển mở. Rồi Cô Tô hiện ra phía trước, màu xanh bờ cây đứng sát bờ cát trắng. Đó là lần đầu tiên nhiều người hiểu vì sao tên đảo này trong tiếng Hán Việt có nghĩa là vành đai bình yên.

Cô Tô nay là đặc khu, vùng đảo tiền tiêu của Quảng Ninh. Cả đặc khu có bảy mươi mốt đảo lớn nhỏ, nhưng chỉ ba đảo có người sinh sống: Cô Tô lớn, đảo Thanh Lân và đảo Trần. Tổng diện tích đất nổi chưa tới năm mươi tư cây số vuông. Dân số toàn đặc khu khoảng sáu nghìn bảy trăm người, mười ba dân tộc cùng sinh sống.

Trước đây, vùng biển này không có tên Cô Tô. Thời xa xưa gọi là Chàng Sơn. Năm một nghìn tám trăm ba mươi hai, nhà thơ và quan lại Nguyễn Công Trứ đặt chân ra đây lập làng xã, đổi tên thành Hướng Hóa. Rồi sau năm một nghìn tám trăm tám mươi chín, tên Cô Tô xuất hiện trong văn bản chính thức và được giữ nguyên đến bây giờ. Người ta giải thích tên gọi theo chữ Hán Việt, với cô nghĩa là vành đai và tô nghĩa là lặng lẽ, bình yên. Cô Tô là vành đai đảo bình yên.

Nhưng bình yên ở đây không có nghĩa là trống vắng. Cô Tô đã có một chương lịch sử rất đặc biệt.

Ngày chín tháng năm năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt chân lên hòn đảo này. Bác nói với bộ đội và nhân dân Cô Tô rằng dù Hà Nội xa, Đảng và Chính phủ luôn quan tâm đến đồng bào chiến sĩ nơi hải đảo.

Cảm xúc từ chuyến thăm đó còn để lại một dấu mốc chưa từng có. Người dân Cô Tô xin được dựng tượng Bác và Bác đồng ý. Cô Tô là nơi duy nhất trên cả nước có tượng Bác được dựng khi Người còn sống. Bức tượng đầu tiên được khánh thành ngày hai mươi hai tháng năm năm một nghìn chín trăm sáu mươi tám, do nhà điêu khắc Nguyễn Văn Quế thực hiện. Trải qua mấy lần nâng cấp, tượng đá granit hiện nay cao bốn mét rưỡi, kể cả bệ là chín mét. Ngày mười tám tháng một năm hai nghìn hai mươi hai, Thủ tướng Chính phủ công nhận Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đảo Cô Tô là Di tích Quốc gia đặc biệt.

Khi cả nhà đứng trước tượng đá granit ấy, nhớ rằng đây không đơn thuần là một tượng đài. Đây là chứng nhân của mối tình cảm giữa người lãnh đạo và những dân chài xa nhất của Tổ quốc, được khắc giữ suốt hơn sáu mươi năm qua.

Rời tượng đài, con đường dẫn lên ngọn hải đăng đứng trên đỉnh đồi cao một trăm mười tám mét so với mực nước biển. Ngọn hải đăng này người Pháp xây từ cuối thế kỷ mười chín, là một trong những hải đăng có lịch sử lâu đời nhất miền Bắc. Ánh đèn từ đây chiếu ra xa ba mươi hải lý, tức gần sáu mươi cây số. Qua bao thế hệ ngư dân ra khơi, đây là ngọn đèn định vị quen thuộc trên vùng biển Đông Bắc.

Từ trên đỉnh đồi nhìn xuống, toàn bộ Cô Tô lớn trải ra phía dưới, đảo Thanh Lân nằm phía đông bắc, và vịnh Bắc Bộ mênh mông về mọi hướng. Buổi sáng sớm, bình minh từ đây nhìn xuống bãi đá Cầu Mỵ, mà người ta hay gọi là bãi đá Móng Rồng, là một trong những cảnh đẹp đáng nhớ nhất của Cô Tô. Bãi đá kéo dài khoảng hai cây số, với những tảng đá tự nhiên xếp vào nhau như da rồng. Khi ánh sáng ban mai hắt lên đá ướt và biển xanh, mới thấy vì sao nhiều người nói bình minh Cô Tô đẹp nhất vùng biển phía Bắc.

Ít ai biết rằng Cô Tô còn giữ một kỳ tích của thiên nhiên hiếm gặp trên một hòn đảo biển. Tại thôn Nam Đồng, cách khu trung tâm khoảng chín cây số, có một cánh rừng chõi nguyên sinh rộng hơn mười héc-ta. Những cây chõi cổ thụ cao hơn hai mươi mét, tuổi đời hàng trăm năm, thân cây dẻo dai đến mức có thể đứng vững dưới gió biển và muối mặn quanh năm. Các nhà khoa học Việt Nam đánh giá đây là rừng chõi nguyên sinh lớn nhất và độc nhất cả nước. Tháng tư, hoa chõi nở trắng, cả cánh rừng trở thành một màu không tưởng giữa lòng biển đảo.

Vùng biển Cô Tô còn có điều đáng biết hơn nữa. Khu bảo tồn biển Cô Tô, Đảo Trần được nhà nước công nhận là một trong mười sáu khu bảo tồn biển quốc gia, với tổng diện tích hơn mười tám nghìn bốn trăm héc-ta. Trong đó vùng lõi hơn mười ba nghìn hai trăm héc-ta. Những năm gần đây, cá heo, cá voi và cả rùa biển nhiều lần xuất hiện quanh đảo.

Gần khu trung tâm có bãi biển Tình Yêu, còn xa hơn là bãi Hồng Vàn, cách khu trung tâm bảy cây số. Bãi Hồng Vàn có một đặc điểm riêng: đảo Thanh Lân trải dài ngoài khơi như một bức tường tự nhiên, chắn gió từ biển khơi thổi vào. Vì vậy mặt nước bãi Hồng Vàn quanh năm lặng như hồ, đủ êm để thư thả ngâm mình mà không lo sóng.

Từ bãi Bắc Vàn, những chiếc thuyền nhỏ đưa khách ra Cô Tô con. Hòn đảo nhỏ không có dân, không có điện, chỉ có bãi cát và san hô. Lặn ngắm san hô ở đây là một trong những trải nghiệm hiếm còn được giữ lại ở vùng biển phía Bắc.

Đêm xuống, ánh đèn hải đăng từ đỉnh đồi một trăm mười tám mét quét đều ra biển tối. Ba mươi hải lý xung quanh, bất kỳ con thuyền nào cũng thấy ánh sáng đó. Người ngư dân ra khơi từ hơn một trăm năm trước cũng đã nhìn về phía này để biết mình đang ở đâu. Cô Tô, vành đai bình yên giữa Đông Bắc, vẫn đứng đó như vậy.