Công chúa Ngọc Khoa
Ở phương Nam, dưới nắng vàng, có những ngọn tháp gạch đỏ au đứng lặng đã mấy trăm năm. Những ngọn tháp ấy thuộc về một xứ sở tên là Chiêm Thành. Và gắn với những ngọn tháp ấy là chuyện một cô gái nước Việt đã về làm dâu nơi đây. Trong phủ chúa Nguyễn ở Đàng Trong ngày ấy, có hai chị em gái thường quấn quýt bên nhau. Người chị tên Ngọc Vạn, người em tên Ngọc Khoa. Hai nàng cùng một mẹ cha, lớn lên cùng một mái nhà, cùng nghe gió từ phương Nam thổi về. Cả nhà hãy cùng nghe câu chuyện của người em, công chúa Ngọc Khoa, và của tình chị em giữa hai nàng.
Theo Hội Nhà Văn Việt Nam và Báo Dân Việt, công chúa Ngọc Khoa, tên đầy đủ là Nguyễn Phúc Ngọc Khoa, là con gái của chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên, thuộc dòng chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Nàng là em của công chúa Ngọc Vạn. Chuyện về nàng nay được kể từ nhiều nguồn, chính sử chép rất ít, nên ta chỉ giữ những điều mà các sách cùng đồng ý.
Cả nhà biết không, trước đó người chị Ngọc Vạn đã lên đường về phương xa rồi. Năm một nghìn sáu trăm hai mươi, theo Hội Nhà Văn Việt Nam và Báo Dân Việt, nàng được gả sang nước Chân Lạp láng giềng, để vun đắp tình hòa hiếu giữa hai xứ. Người chị đi trước. Mái nhà vắng đi một tiếng cười. Và cô em Ngọc Khoa ở lại, hẳn đã hiểu rằng một ngày kia, mình cũng có thể được trao một trọng trách như thế.
Rồi ngày ấy đã đến. Ở phía Nam Đàng Trong còn có một xứ sở khác, là nước Chiêm Thành. Đó là một vùng đất của nắng gió, của biển xanh, và của những điệu múa, điệu đàn nghe một lần là nhớ mãi. Để giữ cho hai xứ láng giềng được thuận hòa, một nhịp cầu mới lại được bắc lên.
Năm một nghìn sáu trăm ba mươi mốt, công chúa Ngọc Khoa được gả cho vua Chiêm Thành là Po Rome, theo Hội Nhà Văn Việt Nam và Báo Dân Việt. Nàng rời phủ chúa, rời vòng tay cha mẹ, đi về vùng đất nắng gió phương Nam. Như người chị năm xưa, nàng cũng vui lòng đặt việc nước lên trên niềm riêng của mình.
Đây là một cuộc hôn nhân hòa hiếu, cả nhà ạ. Hai xứ láng giềng muốn sống cạnh nhau trong yên ổn, giữ mối giao hảo tốt đẹp. Và một cô gái dịu hiền đã nhận về mình nhịp cầu nối ấy. Sang đến nơi đất mới, nàng làm quen với tiếng nói lạ, với phong tục lạ. Mỗi ngày một chút. Lặng lẽ học cách thương một vùng đất chẳng phải quê mình.
Theo Hội Nhà Văn Việt Nam, nhờ cuộc hôn nhân ấy mà tình giao hảo giữa Đàng Trong và Chiêm Thành được giữ gìn tốt đẹp. Mặt phía Nam được yên. Mà một khi phía Nam đã yên, chúa Nguyễn mới có thể dồn sức cho những việc lớn, và từ từ mở mang thêm về phương Nam. Một cuộc hôn nhân nhỏ, mà giúp cho biết bao mái nhà của cả hai bên được sống trong cảnh thái bình.
Cả nhà thử hình dung mà xem. Hai chị em, mỗi người một ngả. Người chị Ngọc Vạn về xứ Chân Lạp ở một phương. Người em Ngọc Khoa về xứ Chiêm Thành ở một phương khác. Hai nàng công chúa, hai nhịp cầu hòa hiếu, cùng nối xứ mình với những người láng giềng phương Nam.
Theo Hội Nhà Văn Việt Nam, người đời sau nhìn lại đã nói rằng, việc tiền nhân mở cõi về phương Nam có sự góp công lớn của hai người con gái chúa Sãi. Cái công ấy không nằm ở gươm giáo, mà ở tấm lòng. Ở sự dịu dàng. Ở chỗ hai cô gái biết đặt cái yên ổn của nhiều người lên trên cái thong dong của riêng mình.
Cũng phải thưa thật với cả nhà, rằng sử sách chép về nàng Ngọc Khoa rất mỏng. Nhiều chuyện kể về nàng đến từ lời truyền của người Chăm, từ thơ ca và ghi chép đời sau, nên ta chỉ giữ những điều chắc chắn nhất. Nhưng dù sử có ít lời, người ta vẫn nhớ về nàng như một người con gái đã lấy sự hòa thuận làm món quà gửi cho đời.
Và những ngọn tháp Chăm cổ kính nơi miền nắng gió ấy vẫn còn đứng đó đến hôm nay, lặng lẽ in bóng xuống mảnh đất thân thương. Mỗi khi gió biển thổi qua chân tháp, đâu đó vẫn như còn nghe tiếng hai chị em công chúa khẽ gọi nhau, từ hai phương trời.