Đặng Tiến Đông
Đêm cuối tháng Chạp năm Mậu Thân, một đoàn quân lặng lẽ rời hướng tây. Không tiếng trống. Không đuốc sáng. Chỉ có gió lạnh thổi qua những cánh đồng ngoại thành Thăng Long và tiếng bước chân người thấp trên mặt đất đóng băng. Đây là cánh quân của Đặng Tiến Đông, vị tướng quê Hà Tây, đang thực hiện phần việc của mình trong một bàn cờ lớn mà Hoàng đế Quang Trung đã vạch ra từ trước.
Cả nhà đã từng nghe về trận Ngọc Hồi – Đống Đa, trận đánh mùng năm Tết Kỷ Dậu năm một nghìn bảy trăm tám mươi chín làm thay đổi lịch sử Việt Nam. Nhưng trong câu chuyện ấy, bên cạnh đại quân của Quang Trung tiến thẳng từ phía nam, còn có những cánh quân riêng, mỗi cánh một hướng, tất cả cùng nhắm vào một thời điểm. Đặng Tiến Đông là người cầm quân một trong những mũi đó.
Ông sinh năm một nghìn bảy trăm ba mươi tám ở làng Lương Xá, đất Hà Tây, nay thuộc huyện Phú Xuyên, Hà Nội. Từ nhỏ ông vừa học văn vừa luyện võ. Năm một nghìn bảy trăm sáu mươi ba, ông đỗ võ thi. Những năm sau đó, ông rải bước qua Thanh Hóa, Nghệ An, trấn giữ những vùng đất xa xôi mà địa hình hiểm trở khắc vào xương. Ông không phải tướng trẻ. Ông là người đã đi nhiều, biết nhiều — và chưa tìm được điều xứng đáng để dốc cả đời.
Thế rồi năm một nghìn bảy trăm tám mươi bảy, ông quyết định rời bỏ tất cả. Đã bốn mươi chín tuổi, đã có chỗ đứng, đã qua lứa tuổi người ta thường nghĩ đến chuyện bắt đầu lại. Vậy mà ông đi — vào tận Quảng Nam để tìm Nguyễn Huệ. Nguyễn Huệ tiếp nhận ông và phong hàm chính thức vào ngày mười lăm tháng tám năm đó. Ông được giao chỉ huy kỵ binh và tượng binh.
Cuối năm một nghìn bảy trăm tám mươi tám, quân Thanh từ phương bắc tràn sang, chiếm Thăng Long. Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế Quang Trung và điều binh. Chiến dịch được lên kế hoạch tỉ mỉ: nhiều cánh quân xuất phát từ các hướng khác nhau, đồng loạt nhắm vào những vị trí chiến lược quanh Thăng Long đúng vào sáng mùng năm Tết.
Cánh quân của Đặng Tiến Đông nhận nhiệm vụ đặc biệt. Ban đầu họ tiến về phía Sơn Tây như thể sẽ đánh từ hướng tây xa. Nhưng đó là đòn nghi binh. Khi đêm xuống, cánh quân xoay hướng, nhắm thẳng vào làng Nhân Mục rồi tập kích đồn Khương Thượng ở vùng Đống Đa. Đây là một trong những đồn phòng thủ quan trọng nhất của quân Thanh ở phía tây nam Thăng Long.
Cả nhà hãy hình dung bức tranh ấy. Đại quân Quang Trung công đồn Ngọc Hồi từ phía nam. Các cánh quân khác phong tỏa những hướng rút lui của quân Thanh. Và cánh của Đặng Tiến Đông từ hướng tây bất ngờ ập vào đồn Khương Thượng. Quân Thanh trong thành Thăng Long nhìn ra bốn phía đều thấy lửa. Không có hướng nào để ứng cứu nhau. Không có hướng nào để thoát.
Đó chính là tài của Quang Trung — không phải chỉ dùng một đòn mạnh, mà dùng nhiều đòn cùng lúc, mỗi đòn từ một hướng, khiến đối phương không biết đỡ từ đâu. Và tài của Đặng Tiến Đông nằm ở chỗ ông thực hiện đúng phần việc của mình, đúng thời điểm, không sớm không muộn, trong bóng tối, mà không cần tiếng trống dẫn đường.
Sáng mùng năm Tết Kỷ Dậu, Thăng Long được giải phóng. Chiến dịch kết thúc trong thời gian thần tốc kể từ khi đại quân xuất phát.
Sau chiến thắng, Hoàng đế Quang Trung giao làng Lương Xá — chính quê hương ông — làm thái ấp. Ông đã ra đi từ ngôi làng ấy, và nay được trở về trên chính mảnh đất mình sinh ra. Ông tiếp tục phục vụ dưới triều Cảnh Thịnh và năm một nghìn bảy trăm chín mươi hai biên soạn gia phả dòng họ Đặng để lưu lại cho con cháu.
Người làng Lương Xá nhớ ông. Năm một nghìn bảy trăm chín mươi tư, họ tạc tượng gỗ thờ ông. Năm một nghìn bảy trăm chín mươi bảy, bia đá được dựng ở chùa Thủy Lâm, khắc ghi công lao của ông. Những di tích ấy vẫn còn đến hôm nay. Và ở quận Đống Đa, ngay bên cạnh chiến trường xưa, có một con đường mang tên ông — đường Đặng Tiến Đông, thầm lặng lưu lại tên người đã đi trong đêm tối để giữ trọn buổi sáng mùng năm.
Cả nhà ạ, đôi khi người làm nên điều lớn lao không phải là người đứng trước đám đông, mà là người lặng lẽ đi trong đêm tối, giữ đúng hướng, đến đúng nơi, làm đúng việc. Đặng Tiến Đông, người con của làng Lương Xá đất Hà Tây, đã làm điều đó. Mỗi khi đi qua con đường mang tên ông ở Đống Đa, hay khi mùng năm Tết tiếng trống hội nổi lên, hãy nhớ rằng trong chiến thắng ấy có một cánh quân đã đi trong bóng tối, không tiếng trống, không đuốc sáng — và đến đúng lúc.