Đền Cao An Phụ
Có một câu hỏi mà hầu hết người Việt Nam không thể trả lời ngay: cha của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn là ai, và ngài được thờ ở đâu?
Cả nhà ơi, câu trả lời nằm trên đỉnh một ngọn núi nhỏ giữa đồng bằng Bắc Bộ, nơi chúng ta sắp đến.
Đền Cao An Phụ tọa lạc trên đỉnh núi An Phụ, cao hai trăm bốn mươi sáu mét. Từ ngày mùng một tháng Bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, sau khi tỉnh Hải Dương sáp nhập vào Thành phố Hải Phòng, nơi đây thuộc phường Phạm Sư Mạnh. Tên phường được đặt theo danh thần triều Trần Phạm Sư Mạnh, người có quê ở đây và là học trò của Chu Văn An. Trước đó là thị xã Kinh Môn, Hải Dương. Cách trung tâm Hải Phòng cũ khoảng ba mươi cây số.
Đền thờ An Sinh Vương Trần Liễu, nhân vật ít được biết đến hơn nhưng có vị trí đặc biệt trong lịch sử Việt Nam.
Trần Liễu sinh năm một nghìn hai trăm mười một, là anh ruột của vua Trần Thái Tông, vị vua đầu tiên của triều Trần, lên ngôi năm một nghìn hai trăm hai mươi sáu. Và ông là cha của Trần Hưng Đạo, Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn nổi tiếng.
Năm một nghìn hai trăm ba mươi bảy, triều đình ban cho Trần Liễu năm vùng đất để lập thái ấp, tất cả đều bắt đầu bằng chữ "An": An Phụ, An Sinh, An Dưỡng, An Hưng và An Bang. Chữ "An" nghĩa là bình an, thể hiện ý đồ chính trị của triều Trần muốn cho anh vua có cuộc sống an ổn. Đồng thời ông được phong làm An Sinh Vương, vương tước mang tên vùng đất chính của mình.
Có một câu chuyện ít người biết liên quan đến hai cha con Trần Liễu và Trần Hưng Đạo. Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư và truyền thuyết dân gian, Trần Liễu trước khi mất đã căn dặn con trai: "Con không vì cha mà lấy thiên hạ thì cha chết không nhắm mắt." Đó là lời trăng trối của một người cha đau khổ, từng trải qua nhiều oan ức trong triều đình. Và Trần Hưng Đạo đã nhận lời cha.
Nhưng ngài không thực hiện.
Khi quân Nguyên Mông kéo vào, Trần Hưng Đạo đã tận tụy phò vua Trần Nhân Tông, cháu họ của cha ngài, chống giặc giữ nước, đặt lợi ích quốc gia lên trên thù riêng gia đình. Sử sách gọi đây là "đại nghĩa", bài học lớn về đức trung thần và lòng yêu nước. Đây là một trong những câu chuyện đẹp nhất của lịch sử Việt Nam: một người con chọn tổ quốc thay vì lời hứa với cha.
Ngày mùng một tháng Tư âm lịch năm một nghìn hai trăm năm mươi mốt, Trần Liễu qua đời. Dân địa phương lập đền trên đỉnh núi An Phụ để tưởng niệm ngài. Đó là Đền Cao, tên gọi dân gian vì nằm ở nơi cao nhất.
Bố cục đền theo kiểu kiến trúc cổ "tiền nhất hậu đinh", tiền tế hình chữ Nhất, hậu cung hình chữ Đinh. Trong hậu cung thờ tượng An Sinh Vương Trần Liễu và hai cháu nội, là hai con gái của Trần Hưng Đạo. Đây là một trong số ít đền có "cháu nữ" được thờ cùng tổ tiên, điều đó nói lên tình cảm đặc biệt mà hậu thế dành cho cả gia đình này.
Ngay bên cạnh đền, trên đỉnh núi, là tượng đài Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, con trai của người được thờ trong đền. Tượng cao mười hai mét bảy, ghép từ sáu mươi lăm phiến đá xanh Thanh Hóa. Mặt tượng hướng về phía Đông, về cửa sông Bạch Đằng, nơi ngài đã ba lần đại phá quân Nguyên Mông.
Ý tưởng đó thật đẹp. Cha trong đền, con trên đỉnh núi, cùng đứng trên một chỗ, nhìn về cùng hướng, hướng về những chiến thắng của người con ghi dấu mãi mãi trong lịch sử Việt Nam.
Đền Cao An Phụ là một phần của Quần thể Di tích Quốc gia Đặc biệt gồm ba cụm, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng ngày hai mươi hai tháng Mười hai năm hai nghìn không trăm mười sáu. Hai cụm còn lại cũng rất đặc sắc. Động Kính Chủ được mệnh danh "Nam Thiên Đệ Lục Động", tức động thứ sáu đẹp nhất trời Nam theo cách phân loại cổ của người Việt. Và Chùa Nhẫm Dương với Động Thánh Hóa, nơi các nhà khảo cổ phát hiện dấu tích hóa thạch mười bảy loài động vật và xương người tiền sử với niên đại từ ba mươi nghìn đến năm mươi nghìn năm trước.
Từ đỉnh núi An Phụ nhìn xuống, cả nhà sẽ thấy đồng bằng Bắc Bộ trải rộng bốn phía. Đây không phải núi cao nhưng nổi bật giữa vùng đất phẳng lặng vì toàn là đá vôi trồi lên đột ngột. Và đây chính là nơi cha của một vị anh hùng vĩ đại nhất Việt Nam chọn để yên nghỉ, nhìn mãi về phía chân trời nơi con trai ngài từng viết nên những trang sử lẫy lừng nhất của dân tộc.