Đền Cao An Phụ
Người Việt nào cũng biết tên Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Nhưng cha của ngài là ai, và người cha ấy được thờ ở đâu, thì không mấy ai trả lời ngay được.
Lời giải đáp cho câu hỏi ấy nằm trên đỉnh một ngọn núi nhỏ giữa đồng bằng Bắc Bộ, nơi chúng ta sắp đến.
Đền Cao An Phụ tọa lạc trên đỉnh núi An Phụ, cao hai trăm bốn mươi sáu mét. Từ ngày mùng một tháng Bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, sau khi tỉnh Hải Dương sáp nhập vào Thành phố Hải Phòng, nơi đây thuộc phường Phạm Sư Mạnh. Tên phường được đặt theo danh thần triều Trần Phạm Sư Mạnh, người có quê ở đây và là học trò của Chu Văn An. Trước đó là thị xã Kinh Môn, Hải Dương. Cách trung tâm Hải Phòng cũ khoảng ba mươi cây số.
Đền thờ An Sinh Vương Trần Liễu, nhân vật ít được biết đến hơn nhưng có vị trí đặc biệt trong lịch sử Việt Nam.
Trần Liễu sinh năm một nghìn hai trăm mười một, là anh ruột của vua Trần Thái Tông, vị vua đầu tiên của triều Trần, lên ngôi năm một nghìn hai trăm hai mươi sáu. Và ông là cha của Trần Hưng Đạo, Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn nổi tiếng.
Năm một nghìn hai trăm ba mươi bảy, triều đình ban cho Trần Liễu năm vùng đất để lập thái ấp, tất cả đều bắt đầu bằng chữ "An": An Phụ, An Sinh, An Dưỡng, An Hưng và An Bang. Chữ "An" nghĩa là bình an, như một lời mong cho người anh của vua có cuộc sống an ổn. Đồng thời ông được phong làm An Sinh Vương, vương tước mang tên vùng đất chính của mình.
Giữa hai cha con Trần Liễu và Trần Hưng Đạo còn một lời dặn đau đáu, nặng như một món nợ. Từ những trang sử cũ cho tới lời kể dân gian, người ta vẫn nhắc rằng Trần Liễu trước khi mất đã căn dặn con trai: "Con không vì cha mà lấy thiên hạ thì cha chết không nhắm mắt." Đó là lời trăng trối của một người cha đau khổ, từng trải qua nhiều oan ức trong triều đình. Trần Hưng Đạo ghi nhớ lời cha trong lòng.
Nhưng ngài không thực hiện.
Khi quân Nguyên Mông kéo vào, Trần Hưng Đạo đã tận tụy phò vua Trần Nhân Tông, cháu họ của cha ngài, chống giặc giữ nước, đặt lợi ích quốc gia lên trên thù riêng gia đình. Người đời gọi đây là "đại nghĩa", bài học lớn về đức trung thần và lòng yêu nước. Đây là một trong những câu chuyện đẹp nhất của lịch sử Việt Nam: một người con chọn tổ quốc thay vì lời trăng trối của cha.
Ngày mùng một tháng Tư âm lịch năm một nghìn hai trăm năm mươi mốt, Trần Liễu qua đời. Dân địa phương lập đền trên đỉnh núi An Phụ để tưởng niệm ngài. Đó là Đền Cao, tên gọi dân gian vì nằm ở nơi cao nhất.
Bố cục đền theo kiểu kiến trúc cổ "tiền nhất hậu đinh", tiền tế hình chữ Nhất, hậu cung hình chữ Đinh. Trong hậu cung thờ tượng An Sinh Vương Trần Liễu và hai cháu nội, là hai con gái của Trần Hưng Đạo. Việc thờ cả hai cháu gái ngay bên cạnh ông nói lên tình cảm đặc biệt mà hậu thế dành cho cả gia đình này.
Không xa đền, trên một ngọn núi khác của dãy An Phụ, là tượng đài Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, con trai của người được thờ trong đền. Tượng cao mười hai mét bảy, ghép từ sáu mươi lăm phiến đá xanh Thanh Hóa. Mặt tượng hướng về phía Đông, về cửa sông Bạch Đằng, nơi ngài đại phá quân Nguyên Mông năm một nghìn hai trăm tám mươi tám.
Ý tưởng đó thật đẹp. Cha trong đền, con ngoài trời, cùng đứng trên một dãy núi, cùng một lòng hướng về những chiến thắng của người con ghi dấu mãi mãi trong lịch sử Việt Nam.
Đền Cao An Phụ là một phần của Quần thể Di tích Quốc gia Đặc biệt gồm ba cụm, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng ngày hai mươi hai tháng Mười hai năm hai nghìn không trăm mười sáu. Hai cụm còn lại cũng rất đặc sắc. Động Kính Chủ được mệnh danh "Nam Thiên Đệ Lục Động", tức động thứ sáu đẹp nhất trời Nam theo cách phân loại cổ của người Việt. Và Chùa Nhẫm Dương với Động Thánh Hóa, nơi các nhà khảo cổ phát hiện dấu tích hóa thạch mười bảy loài động vật và xương người tiền sử với niên đại từ ba mươi nghìn đến năm mươi nghìn năm trước.
Leo gần bốn trăm bậc đá lên tới đền, từ đỉnh núi An Phụ nhìn ra, cả nhà sẽ thấy dãy Yên Tử sừng sững ở phía đông bắc, còn phía tây nam là cánh đồng bằng trải rộng. Ngày trời trong, cả vùng Kinh Môn hiện ra dưới chân. Dãy An Phụ dài chừng mười bảy cây số, chạy song song với sông Kinh Thầy. Đây chính là nơi hậu thế chọn để thờ cha của một trong những vị anh hùng vĩ đại nhất Việt Nam. Từ trên cao ấy, người cha như vẫn lặng lẽ dõi theo những trang sử lẫy lừng mà con trai mình đã viết cho dân tộc.