Đền Thái Vi
Trong không gian Tam Cốc - Bích Động của Ninh Bình, giữa những cánh đồng lúa và núi đá vôi, có một ngôi đền ít người biết nhưng lại gắn với một trong những giai đoạn hào hùng nhất lịch sử Việt Nam.
Đó là Đền Thái Vi, ở thôn Văn Lâm, xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư. Theo Sở Du lịch Ninh Bình, đây là nơi thờ, tưởng niệm các vua triều Trần như Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, và thờ vọng Trần Nhân Tông và Trần Anh Tông. Các nguồn khác nhau còn kể thêm Hoàng hậu Thuận Thiên, Trần Hưng Đạo và Trần Quang Khải. Đây là những nhân vật của triều đại đã lãnh đạo dân tộc Việt Nam qua ba lần kháng chiến chống quân Nguyên Mông trong thế kỷ mười ba, một trong những trang lịch sử đáng tự hào nhất.
Đền Thái Vi gắn với vùng Vũ Lâm và không gian căn cứ kháng chiến thời Trần. Theo Cổng thông tin đối ngoại Ninh Bình, sau khi chiến thắng quân Nguyên Mông lần thứ nhất năm một nghìn hai trăm năm mươi tám, Trần Thái Tông nhường ngôi và lui về vùng Trường Yên tu hành. Ông cho xây dựng hành cung Vũ Lâm và lập Am Thái Vi. Cái am nhỏ đó là tiền thân của Đền Thái Vi ngày nay. Hơn bảy trăm năm sau, đền vẫn đứng ở đây, vẫn là nơi dân địa phương đến tưởng nhớ.
Khi bước vào khu đền, điều đầu tiên cả nhà gặp là giếng Ngọc bằng đá xanh trước cổng, theo mô tả của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam. Qua nghi môn bên phải là gác chuông. Sở Du lịch Ninh Bình ghi gác chuông được xây dưới thời vua Duy Tân, có hai tầng tám mái với ba mươi hai cột gỗ lim. Đây là kiến trúc đậm chất truyền thống Việt, không pha tạp và rất nhất quán với không khí thờ tự nghiêm trang của cả khu đền.
Từ sân rồng lát đá xanh, đoàn bước lên Ngũ Đại môn. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam mô tả khu năm cửa lớn này có sáu cột đá tròn đặt song song, chạm khắc nổi. Sau Ngũ Đại môn là Bái đường, Trung đường và Chính tẩm. Tại Chính tẩm là nơi thờ và tưởng niệm các vua cùng nhân vật triều Trần.
Sở Du lịch Ninh Bình ghi đền chính có hai mươi tám cột đá cao ba phẩy hai mét. Trong đó có hai mươi hai cột đá vuông và hệ xà, rui, mè bằng gỗ lim. Đây là sự kết hợp vật liệu rất đặc trưng của kiến trúc thờ tự Việt Nam thế kỷ mười bảy đến mười tám: đá chịu lực và chịu ẩm, gỗ lim cho phần mái và kết cấu trên cao.
Đền Thái Vi là điểm trung tâm của lễ hội hằng năm. Sở Du lịch Ninh Bình ghi lễ hội Đền Thái Vi diễn ra vào ngày mười bốn và mười lăm tháng ba âm lịch, có lễ rước bát hương, tế lễ và các trò hội dân gian: múa lân, múa rồng, đánh cờ người, đấu vật, bơi thuyền.
UNESCO mô tả Quần thể danh thắng Tràng An, trong đó có không gian Tam Cốc - Bích Động nơi đền Thái Vi tọa lạc, là nơi các điểm linh thiêng, làng xóm, ruộng lúa và cảnh quan đá vôi cùng tạo thành một tổng thể văn hóa tự nhiên hiếm có. Đền Thái Vi không tách rời khỏi cảnh quan đó; nó là một phần của câu chuyện lâu dài về người Việt và vùng đất Ninh Bình.
Đứng trước những cột đá mang vết thời gian hơn bảy trăm năm, cả nhà sẽ hiểu vì sao vùng đất này không chỉ là thắng cảnh. Đây là nơi một vị vua từng buông bỏ quyền lực để chọn sự tĩnh lặng, và cái am nhỏ ông dựng lên đã trở thành ngôi đền mà ngàn đời sau vẫn còn đến thắp hương.