Quần thể Di tích Nữ tướng Lê Chân – Hải Phòng
Cả nhà đang đứng giữa trung tâm thành phố cảng Hải Phòng. Trước mặt là một bức tượng đồng cao hơn hai tầng nhà, đứng thẳng, hiên ngang, mặt hướng về phía trung tâm phố. Đây là Tượng đài Nữ tướng Lê Chân, biểu tượng của cả một thành phố.
Bức tượng đúc bằng đồng, cao bảy phẩy năm mét, nặng mười chín tấn. Khởi công từ năm một nghìn chín trăm chín mươi chín. Tượng đứng tại Quảng trường Lê Chân, ngay trước Trung tâm Triển lãm và Mỹ thuật thành phố, vị trí trung tâm nhất của Hải Phòng.
Vậy Nữ tướng Lê Chân là ai mà cả thành phố lấy tên bà đặt cho quảng trường, cho phường, cho con phố?
Theo truyền thuyết và sử liệu dân gian, Lê Chân sống vào thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên. Bà xuất thân ở vùng An Biên, Đông Triều, thuộc Quảng Ninh ngày nay. Từ những năm đầu Công nguyên, bà đã vào vùng cửa sông Cấm, Tam Bạc, tức Hải Phòng bây giờ, khai khẩn và lập ra một làng mới mang tên An Biên Trang. Vùng đất đó chính là mầm mống đầu tiên của thành phố Hải Phòng sau này.
Khi Hai Bà Trưng dấy cờ khởi nghĩa chống Đông Hán vào năm bốn mươi sau Công nguyên, Lê Chân mang quân về theo. Bà được phong là "Thánh Chân Công Chúa". Nhưng hai năm sau, năm bốn mươi ba, Mã Viện dẫn quân Hán đánh bại nghĩa quân. Hai Bà Trưng tuẫn tiết. Lê Chân cũng theo gương đó.
Vì vậy, người Hải Phòng từ bao đời tôn bà là Thành Hoàng của thành phố, vị thần bảo hộ và linh hồn của đất cảng.
Cả nhà nhìn xung quanh sẽ thấy: trong vòng chỉ vài trăm mét đi bộ quanh đây, có tới hai di tích lớn gắn với bà. Đền Nghè ở số năm mươi ba phố Lê Chân là đền thờ chính, được công nhận Di tích Quốc gia từ năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm. Đình An Biên ở số năm mươi, ngách một trăm bảy mươi đường Hai Bà Trưng là đình làng cổ thờ bà là Thành Hoàng, cũng là Di tích Quốc gia. Xa hơn, ở huyện An Lão cũ, có thêm Đền thờ Lê Chân tại chân Núi Voi, nơi bà từng đặt căn cứ kháng chiến. Bốn di tích kết hợp lại tạo nên cái mà người Hải Phòng gọi là Quần thể di tích Nữ tướng Lê Chân.
Điều đặc biệt nhất kết nối tất cả những di tích đó là Lễ hội truyền thống Nữ tướng Lê Chân. Lễ hội diễn ra mỗi năm vào ngày bảy đến chín tháng hai Âm lịch, tức là đúng dịp kỷ niệm ngày sinh của bà, mùng tám tháng hai Âm lịch. Năm hai nghìn mười sáu, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã xếp hạng lễ hội này là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia.
Phần đặc sắc nhất của lễ hội là nghi lễ rước liên hoàn. Đoàn rước xuất phát từ Đền Nghè, đi qua Đình An Biên, rồi ra Tượng đài tại Quảng trường Lê Chân, và quay trở lại Đền Nghè. Đoàn rước có kiệu, có cờ, có đoàn phụ nữ mặc y phục tái hiện đội binh của Lê Chân thời Hai Bà Trưng, có nhạc hiếu truyền thống, có đoàn nông dân địa phương. Hàng vạn người dân Hải Phòng và khách thập phương đổ về xem.
Sau phần lễ là phần hội. Có chợ quê bày bán đặc sản Hải Phòng truyền thống. Có triển lãm ảnh và tài liệu về Nữ tướng. Có trò chơi dân gian như cờ tướng, đấu vật, kéo co, đánh đu. Và có biểu diễn nghệ thuật như chèo, ca trù, hát chầu văn, những loại hình âm nhạc gắn với Tứ Phủ và văn hóa tâm linh người Việt đồng bằng Bắc Bộ.
Cả nhà có thể hỏi: tại sao Hải Phòng lại đặc biệt tôn sùng một nữ tướng từ thế kỷ thứ nhất đến vậy? Bởi vì bà không chỉ là anh hùng, bà là người đã khai khẩn ra chính mảnh đất này. An Biên Trang của bà chính là Hải Phòng. Phường nơi chúng ta đang đứng từng mang tên phường An Biên, tên chính bà đặt cho làng mình. Và sau cuộc cải cách hành chính ngày một tháng bảy năm hai nghìn hai mươi lăm, tên Lê Chân được giữ nguyên trong tên phường Lê Chân mới, như một cách Hải Phòng tôn vinh bà qua tên gọi hành chính.
Hải Phòng có câu nói được nhắc nhiều trong giới nghiên cứu lịch sử địa phương: "Ba phụ nữ anh hùng vùng Hải Phòng, Hải Dương cũ". Đó là Lê Chân thế kỷ thứ nhất khai khẩn vùng đất cảng, Nguyễn Thị Duệ thế kỷ mười sáu, nữ tiến sĩ duy nhất trong lịch sử khoa cử Nho học Việt Nam, được thờ ở Văn Miếu Mao Điền, và thứ ba là Bùi Thị Hý gắn với nghề gốm cổ, tuy tiểu sử còn tranh cãi. Câu chuyện về ba người phụ nữ đó phản ánh một nét văn hóa đặc biệt của vùng đất này.
Cả nhà thử đứng thật yên trước bức tượng đồng cao bảy mét rưỡi đó mà ngước nhìn. Khuôn mặt bà hướng về phía trước, kiên định. Phía sau lưng bà là cả một thành phố mang tên bà đặt cho làng xưa. Hơn hai nghìn năm trôi qua, An Biên Trang của Lê Chân đã lớn thành một trong những cảng biển lớn nhất Việt Nam. Và mỗi năm, đến ngày mùng tám tháng hai Âm lịch, hàng vạn người Hải Phòng lại kéo về đây, mặc áo lụa, rước kiệu, đánh trống, để nhớ người đàn bà đã đặt viên gạch đầu tiên cho thành phố họ.