Khu Di Tích Đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm
Có những người không bao giờ trở thành vua, không bao giờ cầm quân ra trận, nhưng lại ảnh hưởng đến lịch sử của cả một đất nước hơn bất kỳ vị vua hay tướng nào. Nguyễn Bỉnh Khiêm là một người như vậy.
Cả nhà ơi, chúng ta đang đến thôn Trung Am, chính quê hương của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Từ ngày mùng một tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, sau sáp nhập hành chính, xã nơi có khu di tích này được đặt tên chính thức là xã Nguyễn Bỉnh Khiêm, đặt theo tên Trạng Trình. Đây là một trong những trường hợp rất hiếm ở Việt Nam khi tên xã mới mang tên một danh nhân lịch sử có quê chính tại địa phương đó.
Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh năm một nghìn bốn trăm chín mươi mốt ngay tại làng Trung Am này, và mất năm một nghìn năm trăm tám mươi lăm, thọ khoảng chín mươi lăm tuổi. Trong điều kiện thế kỷ mười sáu, tuổi thọ dài đặc biệt như vậy là một điều kỳ lạ khiến dân gian tin tưởng vào "vận khí" đặc biệt của ông, và đây cũng là một phần lý do "Sấm Trạng Trình" được ngưỡng mộ đặc biệt.
Ông thi muộn. Khi đỗ Trạng nguyên khoa thi năm một nghìn năm trăm ba mươi lăm thời vua Mạc Đăng Doanh, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã bốn mươi bốn tuổi. Đó là tuổi mà nhiều người đã qua thời đỉnh cao sự nghiệp. Ông làm quan triều Mạc tám năm, và trong thời gian đó đã dâng sớ tố cáo các quan tham, kiến nghị cải cách. Vua không nghe. Nguyễn Bỉnh Khiêm bèn từ quan, về quê.
Năm một nghìn năm trăm bốn mươi hai, ông lập Bạch Vân Am, tức Am Mây Trắng, ngay tại làng Trung Am để dạy học và sáng tác. Ông lấy hiệu là Bạch Vân Cư Sĩ, người ẩn dật dưới mây trắng. Bạch Vân Am trở thành trung tâm học thuật và tư tưởng lớn của Bắc Bộ thế kỷ mười sáu. Học trò của ông, gồm những nhân vật như Phùng Khắc Khoan, tức Trạng Bùng, Lương Hữu Khánh, Nguyễn Quyện, đã trở thành những quan đại thần của các triều Mạc, Lê, Trịnh, Nguyễn. Cả bốn thế lực chính trị đối kháng nhau trong thế kỷ mười sáu, mà học trò của ông đều có mặt ở cả bốn bên.
Cả nhà có biết không, cả bốn thế lực chính trị lớn nhất Việt Nam thế kỷ mười sáu đều đến gặp Nguyễn Bỉnh Khiêm xin lời khuyên?
Mạc Đăng Dung, người lập ra nhà Mạc, đã tham vấn Trạng Trình. Trịnh Kiểm, người sau này trở thành chúa Trịnh, thế lực nắm quyền thực sự trong hơn hai trăm năm, cũng đến hỏi ý kiến. Theo truyền thuyết được lưu truyền rộng rãi, Trạng khuyên Trịnh Kiểm: "Cứ nhường ngôi vua, chỉ lấy ngôi chúa." Trịnh Kiểm nghe theo, giữ vua Lê làm bù nhìn và mình làm chúa, mở ra chế độ vua Lê chúa Trịnh kéo dài hơn hai trăm bốn mươi năm, từ năm một nghìn năm trăm bốn mươi lăm đến năm một nghìn bảy trăm tám mươi sáu.
Và câu chuyện nổi tiếng nhất gắn với Trạng Trình là lời khuyên cho Nguyễn Hoàng.
Nguyễn Hoàng, em vợ của Trịnh Kiểm, sợ bị anh rể hại, đã đến gặp Trạng Trình xin lời khuyên. Theo truyền thuyết, Trạng nói: "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân," tức là "một dải Hoành Sơn, ngàn đời dung thân." Hoành Sơn ngày nay là dãy núi tạo ranh giới giữa Hà Tĩnh và Quảng Bình. Nghe lời, Nguyễn Hoàng xin vua cho vào trấn thủ Thuận Hóa năm một nghìn năm trăm năm mươi tám. Từ đó ông lập nên chín đời chúa Nguyễn ở Đàng Trong từ năm một nghìn năm trăm năm mươi tám đến năm một nghìn bảy trăm bảy mươi bảy, rồi triều Nguyễn từ năm một nghìn tám trăm linh hai đến năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, tổng cộng gần bốn trăm năm dòng họ Nguyễn cai trị Việt Nam.
Lời khuyên của một người ẩn dật trong am cỏ đã định hình lịch sử bốn trăm năm của đất nước. Cả nhà nghĩ sao về điều đó?
Cần nói rõ: những lời khuyên lịch sử này là câu chuyện truyền thuyết được lưu truyền rộng rãi, đã ứng nghiệm trong lịch sử, nhưng nguyên gốc chính xác của chúng cần đối chiếu sử liệu cấp một.
Tương tự như vậy, "Sấm Trạng Trình," tập hợp các bài thơ tiên tri được cho là của Nguyễn Bỉnh Khiêm, là một di sản văn hóa quý giá nhưng cần hiểu đúng. Đây là cách dân gian Việt Nam tôn vinh trí tuệ của Trạng, không phải chiêm tinh thuần túy. Nhiều câu trong "Sấm" có thể do người đời sau thêm vào hoặc giải đọc theo cách phù hợp với thời điểm.
Khu di tích Đền Trạng Trình ngày nay là Di tích Quốc gia Đặc biệt từ năm hai nghìn mười lăm. Quần thể bao gồm đền thờ chính, tượng đài Nguyễn Bỉnh Khiêm, lăng mộ, bảo tàng trưng bày, Bạch Vân Am phục dựng, vườn cây và đầm sen. Tất cả nằm ngay trên chính mảnh đất nơi ông sinh ra, sống và mất đi.
Lễ hội Trạng Trình diễn ra ngày hai mươi tám tháng mười một âm lịch hằng năm, ngày giỗ của ngài, với thi thơ, thi viết chữ Nôm và các trò chơi dân gian.
Đứng trước tượng đài Nguyễn Bỉnh Khiêm trong ánh sáng buổi sáng, cả nhà có thể hình dung một ông già chín mươi lăm tuổi ngồi trong am cỏ, nhìn mây trắng bay qua và ngẫm về những biến cố của thiên hạ. Ông không cần ngai vàng, không cần ấn tín, ông chỉ cần trí tuệ. Và trí tuệ đó đã ảnh hưởng đến cả bốn thế lực chính trị lớn nhất của một thế kỷ.
Bên đầm sen trong vườn, hương hoa thoảng qua trong gió, cả nhà đang đứng trên chính mảnh đất nơi ông từng đi dạo hơn bốn trăm năm trước.