Khu Di Tích Bạch Đằng Giang
Cả nhà thử nghĩ về điều này. Trong lịch sử Việt Nam, có một khúc sông đã ba lần trở thành pháo đài tự nhiên, ba lần chứng kiến những đoàn thuyền chiến của kẻ xâm lược đại bại. Không phải ngẫu nhiên. Không phải may mắn. Mà là vì người Việt đã học thuộc lòng dòng sông, học thuộc lòng con nước triều, và biến thiên nhiên thành vũ khí.
Con sông đó là sông Bạch Đằng.
Khu di tích Bạch Đằng Giang mà chúng ta đang đến hôm nay rộng hai mươi héc ta, nằm tại thôn Tràng Kênh, phường Bạch Đằng, thành phố Hải Phòng. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích Lịch sử Quốc gia ngày bốn tháng mười một năm hai nghìn không trăm hai mươi.
Trước khi vào cổng, cả nhà cần biết một điều khá hiếm có: nơi này miễn phí hoàn toàn. Không vé tham quan, không phí gửi xe. Đây là nguyên tắc "ba không" của khu di tích: không thương mại, không thu phí, không rác thải. Khuôn viên được giữ sạch và không có hàng quán.
Bây giờ cả nhà cùng nghe câu chuyện của ba trận Bạch Đằng.
Trận thứ nhất là năm chín trăm ba mươi tám. Bối cảnh lúc đó, đất nước đang ở dưới ách Bắc thuộc kéo dài hơn một nghìn năm. Nhà Nam Hán từ phương Bắc đem thủy quân theo đường biển xâm lược. Ngô Quyền, một vị tướng trẻ đầy mưu lược, đã cho cắm hàng nghìn cọc gỗ bịt sắt nhọn xuống đáy sông Bạch Đằng, chờ khi thủy triều lên cao thì dụ thuyền địch vào, rồi khi triều rút, thuyền địch mắc vào cọc, bị bao vây và tiêu diệt. Thái tử Nam Hán là Lưu Hoằng Tháo tử trận trên sông. Chiến thắng năm chín trăm ba mươi tám đó đã kết thúc hơn một nghìn năm Bắc thuộc, mở ra kỷ nguyên độc lập tự chủ của Việt Nam. Ngô Quyền lên ngôi vua, lập triều Ngô.
Trận thứ hai là năm chín trăm tám mươi mốt. Nhà Tống đem quân xâm lược Đại Cồ Việt khi đất nước còn non trẻ chỉ mới thoát ách Bắc thuộc vài chục năm. Vua Lê Đại Hành, tên thật là Lê Hoàn, lại dùng trận địa cọc trên sông Bạch Đằng. Tướng Tống Hầu Nhân Bảo tử trận. Quân Tống đại bại. Độc lập được giữ vững.
Trận thứ ba là năm một nghìn hai trăm tám mươi tám. Đây là trận chiến lớn nhất trong ba trận. Đế chế Mông Cổ vào thế kỷ mười ba là đế chế lớn nhất thế giới, từng chinh phục gần như toàn bộ châu Á và một phần châu Âu. Quân Nguyên Mông đã xâm lược Đại Việt ba lần trong ba mươi năm. Lần thứ ba năm một nghìn hai trăm tám mươi tám, Tổng chỉ huy là Trần Quốc Tuấn, được phong làm Hưng Đạo Đại Vương, đã thiết lập ba lớp cọc gỗ nhọn bịt sắt, cao tới sáu mét, cắm sâu xuống đáy sông Bạch Đằng. Ông dụ binh thuyền của tướng Mông Cổ Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp vào lúc triều cao. Khi triều rút, thuyền giặc mắc cọc, quân Đại Việt tấn công từ bờ. Ô Mã Nhi bị bắt sống. Phàn Tiếp tử trận. Toàn bộ thủy quân Nguyên Mông bị tiêu diệt.
Cả nhà có nhận ra điều gì không? Ba trận, ba thế kỷ khác nhau, ba kẻ thù khác nhau, nhưng một chiến thuật. Cọc gỗ nhọn bịt sắt, lợi dụng thủy triều. Một chiến thuật được lặp lại trong ba trăm năm mươi năm, từ năm chín trăm ba mươi tám đến năm một nghìn hai trăm tám mươi tám. Đó là bài học truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác về cách người Việt dùng địa hình và thiên nhiên để đánh bại những đội quân lớn hơn.
Trong khuôn viên, cả nhà sẽ thấy tượng ba vị anh hùng đứng trên quảng trường lớn hướng ra sông Bạch Đằng: Ngô Quyền, Lê Đại Hành và Trần Hưng Đạo. Sẽ có mô hình bãi cọc tái hiện chiến thuật năm một nghìn hai trăm tám mươi tám. Cả nhà lưu ý: đây là mô hình tái hiện, không phải bãi cọc gốc. Bãi cọc gốc thực sự từ trận năm một nghìn hai trăm tám mươi tám đã được các nhà khảo cổ phát hiện tại Yên Giang và Đồng Vạn Muối ở thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh. Đó là một khu di tích riêng biệt, được công nhận Di tích Quốc gia Đặc biệt từ năm hai nghìn không trăm mười hai. Còn khu Bạch Đằng Giang Tràng Kênh là nơi tưởng niệm, nơi để lòng người hướng về dòng sông huyền thoại.
Trong khuôn viên còn có Trúc Lâm tự Tràng Kênh, ngôi chùa Phật giáo phái Trúc Lâm, hệ phái được sáng lập bởi vua Trần Nhân Tông, vị vua đồng thời là Phật hoàng, đệ nhất tổ Trúc Lâm Yên Tử. Đây là nét thú vị: cùng thời Trần Hưng Đạo đánh giặc, vị vua khác của nhà Trần lại đi tu và sáng lập một hệ phái Phật giáo thuần Việt. Hai con đường, một dân tộc.
Đứng trên quảng trường nhìn ra sông Bạch Đằng hôm nay, cả nhà sẽ chỉ thấy mặt nước xanh và gió thổi. Nhưng dưới lòng sông ấy, và trong ký ức người Việt, vẫn còn tiếng sóng của ba trận thủy chiến đã định hình lịch sử một dân tộc không chịu khuất phục.