Đền thờ Thiên Hộ Dương - Đốc Binh Kiều
Có những nơi đất đứng yên mà ký ức không ngủ. Khu di tích Gò Tháp ở Đồng Tháp là một nơi như vậy, và đền thờ Thiên Hộ Dương Đốc Binh Kiều là trái tim của những ký ức đó.
Gò Tháp là Khu di tích Quốc gia đặc biệt, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng theo Quyết định một nghìn bốn trăm mười chín ngày hai mươi bảy tháng chín năm hai nghìn không trăm mười hai. Diện tích bảo tồn khoảng hai trăm chín mươi héc ta, theo Cục Di sản văn hóa. Đây không chỉ là đất của một thời kỳ hay một câu chuyện. Nơi này chất chứa nhiều lớp lịch sử: những dấu tích khảo cổ gắn với văn hóa Óc Eo và vương quốc Phù Nam từ hàng ngàn năm trước, rồi đến cuộc kháng Pháp của nghĩa quân cuối thế kỷ mười chín. Khu di tích còn có hơn một trăm sáu mươi héc ta bảo tồn đa dạng sinh học đặc trưng của vùng Đồng Tháp Mười.
Hôm nay chúng ta đến để tìm hiểu lớp lịch sử kháng Pháp gắn với hai nhân vật: Thiên Hộ Võ Duy Dương và Đốc Binh Nguyễn Tấn Kiều.
Theo tư liệu của Bảo tàng tỉnh Đồng Tháp, Võ Duy Dương sinh năm một nghìn tám trăm hai mươi bảy, quê ở thôn Cù Lâm Nam, nay là Nam Tượng, xã Nhơn Tân, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định. Ông được phong chức Thiên Hộ, tức người quản lý dân hộ cấp vùng, và từ đó được gọi là Thiên Hộ Dương. Còn Nguyễn Tấn Kiều, tức Đốc Binh Kiều, mất năm một nghìn tám trăm sáu mươi sáu; nhưng năm sinh và quê quán của ông chưa xác định chắc chắn, theo cùng nguồn Bảo tàng tỉnh. Thông tin ông gốc miền Trung là tương truyền. Vì vậy khi kể về Đốc Binh Kiều, chúng ta chỉ dùng những gì nguồn đã ghi, không tự thêm chi tiết.
Năm một nghìn tám trăm sáu mươi tư, hai ông chọn Gò Tháp làm căn cứ, chiêu mộ nghĩa quân và tổ chức kháng Pháp trong những năm một nghìn tám trăm sáu mươi tư đến một nghìn tám trăm sáu mươi sáu. Đây là giai đoạn đầu người Pháp bắt đầu xâm chiếm Nam Kỳ và vấp phải sự kháng cự quyết liệt của người dân đồng bằng. Tư liệu Bảo tàng tỉnh Đồng Tháp mô tả hệ thống căn cứ gồm đồn Trung, đồn Tiền, đồn Tả, đồn Hữu và các đồn nhỏ vòng ngoài. Đồn Trung, còn gọi là Ổ Bịp hay đồn Bảo An, nằm ở trung tâm Gò Tháp và gần trùng với vị trí đền thờ hiện nay. Điều đó có nghĩa là mỗi bước chân của chúng ta trong khuôn viên đền thờ hôm nay đang đặt trên đất từng là đại bản doanh của nghĩa quân.
Tháng tư năm một nghìn tám trăm sáu mươi sáu, căn cứ Tháp Mười thất thủ. Đốc Binh Kiều hy sinh tại đây. Thiên Hộ Dương cũng mất trong năm đó. Cả hai đều không thấy ngày đất nước thoát khỏi ách thực dân, nhưng tên tuổi họ được người dân Đồng Tháp ghi nhớ và gìn giữ qua thế hệ.
Đền thờ hiện nay có tiền thân là đền dựng năm một nghìn chín trăm năm mươi tám để thờ Đốc Binh Kiều. Đến năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt, đền được sửa chữa và đưa Thiên Hộ Dương vào thờ chung. Các hạng mục chính hiện nay gồm nghi môn, tượng đài và chính điện, theo Cục Di sản văn hóa. Phía sau đền thờ chính là mộ Đốc Binh Nguyễn Tấn Kiều, nơi ông được an táng trên chính mảnh đất từng là đại bản doanh.
Mỗi năm vào rằm tháng mười một âm lịch, lễ tưởng niệm Thiên Hộ Dương và Đốc Binh Kiều diễn ra tại đây. Năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, Báo Tin Tức thuộc Thông Tấn Xã Việt Nam đưa tin lễ giỗ lần thứ một trăm năm mươi chín cùng Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp được trao Bằng chứng nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không còn là lễ địa phương nữa, mà đã trở thành di sản được nhà nước ghi nhận chính thức. Điều đó cho thấy việc thờ phụng hai ông không chỉ là ký ức của một thế hệ, mà là một thực hành văn hóa sống được cộng đồng gìn giữ suốt một trăm sáu mươi năm.
Gò Tháp là nơi lịch sử còn nặng. Đứng trước tượng đài và chính điện, nhìn ra cánh đồng Đồng Tháp Mười mênh mông, cả nhà sẽ hiểu vì sao hai ông chọn nơi này làm căn cứ. Đất phẳng, nước rộng, lau sậy che kín, chỉ người quen địa hình mới không lạc. Đây từng là chiến trường, là nơi người ta chọn sống và chết vì điều họ tin. Và phía sau chính điện, nơi Đốc Binh Kiều nằm xuống, đất vẫn lặng yên như chưa từng có chuyện gì, chỉ gió đồng thổi qua và tiếng nước xa xa nhắc rằng một trăm sáu mươi năm trước, nơi này từng sôi động hơn bất kỳ nơi nào trên dải đất này.