Đền Thượng Lào Cai
Trên đồi Hỏa Hiệu, mà người địa phương cũng gọi là núi Mai Lĩnh, ở phường Lào Cai, thành phố Lào Cai, có một ngôi đền nhìn thẳng xuống dòng sông Nậm Thi. Phía bên kia sông là Hà Khẩu, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Không nhiều ngôi đền ở Việt Nam có vị trí biên giới rõ ràng và lịch sử lâu dài như Đền Thượng nơi này.
Ngôi đền được dựng vào thời Lê, niên hiệu Chính Hòa, khoảng từ một nghìn sáu trăm tám mươi đến một nghìn bảy trăm lẻ năm. Báo Lào Cai cho biết đây là công trình thờ tự được xây theo kiến trúc hình chữ Công. Đền thờ Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, vị tướng mà tên tuổi gắn với ba lần quân dân nhà Trần đánh lui quân Nguyên Mông vào thế kỷ mười ba.
Ở vùng biên viễn tây bắc như Lào Cai, ngôi đền thờ Đức Thánh Trần mang một ý nghĩa địa lý rõ ràng. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai nhận xét rằng lễ hội không chỉ là sinh hoạt tâm linh mà còn là dấu mốc văn hóa khẳng định chủ quyền lãnh thổ của cộng đồng các dân tộc nơi vùng biên. Cả nhà đứng trên đồi Hỏa Hiệu, nhìn xuống dòng sông Nậm Thi, sẽ cảm nhận được điều đó.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi sáu, Đền Thượng được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Trong khuôn viên còn có cây đa cổ hơn ba trăm năm tuổi, được công nhận là Cây di sản Việt Nam năm hai nghìn mười hai.
Lễ hội là di sản sống. Theo Quyết định số ba nghìn hai trăm bốn mươi bảy ngày mười sáu tháng chín năm hai nghìn mười sáu của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Lễ hội Đền Thượng được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Năm hai nghìn hai mươi sáu tròn mười năm danh hiệu đó.
Lễ hội diễn ra ba ngày, từ mười ba đến mười lăm tháng Giêng âm lịch. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai mô tả chương trình gồm lễ rước thần, lễ tế dân hương, lễ khai hội; tiếp đó là hoạt động văn hóa với đại diện nhiều dân tộc thiểu số của tỉnh: trò chơi dân gian, ca múa nhạc truyền thống, ẩm thực vùng cao. Lễ hội thu hút hàng chục nghìn người mỗi năm.
Đền Thượng đứng đó hơn ba trăm năm. Gió từ sông Nậm Thi vẫn thổi lên đồi Hỏa Hiệu như xưa. Cây đa vẫn tỏa bóng. Và mỗi rằm tháng Giêng, người từ khắp vùng lại về đây. Có những điểm đến giữ được cái gì đó qua thời gian, và đây là một trong số đó.