Đèo An Khê

Cả nhà đang đi trên một con đường mà người ta đã đi qua từ hàng trăm năm trước. Chỉ là ngày xưa, không có nhựa đường, không có lan can, không có xe hơi. Chỉ có đôi chân, gánh hàng và một lối mòn dốc dài quanh co giữa rừng rậm.

Đèo An Khê là cửa ngõ từ vùng duyên hải Bình Định lên cao nguyên Gia Lai. Nằm trên Quốc lộ mười chín, đây là đoạn đường mà bất kỳ ai đi tuyến Quy Nhơn lên Pleiku bằng đường bộ đều phải vượt qua. Và điều thú vị là con đèo này không chỉ có một cái tên.

Trong tiếng của người Bahnar Ala Kông, đèo được gọi là đèo Mang. Theo Báo Gia Lai, tên này mang ý nghĩa như một cái cổng để từ đồng bằng duyên hải đi lên miền sơn cước. Chỉ cần nhìn địa hình hai bên đường là hiểu ngay tại sao: núi dựng hai bên, đường leo dốc và quanh co, rồi bỗng dưng mở ra một tầm nhìn rộng. Đó đúng là cảm giác vừa bước qua một cánh cửa.

Tên cũ khác của đèo là Vĩnh Viễn, xuất hiện trong tư liệu mà Báo Gia Lai dẫn lại từ sách của nhà văn Quách Tấn. Cùng với đó là những tên gọi đường đèo xưa như dốc Chàng Hảng, ngoẹo cây khế, ngoẹo cây ké, cây cầy cổ thụ. Những cái tên này không có vị trí được đánh dấu trên bản đồ ngày nay, nhưng nó cho thấy người đi đường ngày xưa đã bám vào những mốc nhỏ nhặt của thiên nhiên để định hướng trong một con đèo dài và mệt mỏi.

Trước khi đường đèo theo dạng Quốc lộ mười chín hình thành, Báo Gia Lai mô tả lối đi qua đèo là đường mòn nhỏ hẹp, dốc cao, nhiều đá và rừng rậm. Mỗi chuyến vượt đèo khi ấy là một thử thách thực sự. Hàng hóa đi từ miền xuôi lên thượng nguồn, người Jrai và Bahnar xuống đổi sản vật với người Kinh dưới đồng bằng, tất cả đều qua con đường này. Báo Gia Lai đặt đèo trong mạng lưới trao đổi sản vật xưa, gắn với khái niệm nậu nguồn trong tư liệu lịch sử.

Nhưng đèo An Khê không chỉ là một con đường giao thương. Vùng An Khê phía trong đèo là không gian quan trọng của Tây Sơn Thượng đạo. Đây là vùng đất gắn với giai đoạn đầu của anh em nhà Tây Sơn khi tụ nghĩa và xây dựng căn cứ. Báo Gia Lai ghi có ba cụm di tích thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Tây Sơn Thượng đạo tại An Khê, gồm cụm Hòn Bình, Hòn Nhạc, Hòn Tào, Gò Kho, Xóm Ké; cụm Miếu Xà, Cây Ké phất cờ, Cây Cầy gióng trống; và cụm Gò Chợ, lũy An Khê, An Khê trường, đình An Lũy. Tổng cộng có đến mười tám di tích trong quần thể Tây Sơn Thượng đạo ở đây, được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia từ năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt.

Khi đi qua Đèo An Khê, ta không chỉ đang vượt một địa hình, mà đang đi qua một lớp nền lịch sử của miền Trung và Tây Nguyên. Từ đây lên trong là đất Tây Sơn, đất của những người đã làm nên một trong những cuộc khởi nghĩa nổi bật nhất trong lịch sử Việt Nam.

Trong thời kháng chiến hiện đại, Báo Gia Lai cũng ghi nhận khu vực đèo An Khê gắn với nhiều sự kiện chiến tranh. Một trong số đó là trận tháng tư năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai tại cao điểm Hill sáu trăm ba mươi tám, còn gọi là Hòn Bùi.

Ngày nay, đoạn đèo An Khê đã được nâng cấp. VnExpress đưa tin gói mở rộng dài mười bảy cây số đã hoàn thành và đưa vào sử dụng. Đường rộng hơn, nhựa trải phẳng, lan can trắng vạch dọc theo sườn núi. Nhưng hướng núi, hướng gió, và tầm nhìn bổng mở ra khi đỉnh đèo hiện ra thì vẫn vậy, hàng trăm năm chưa đổi.

Đứng ở đỉnh đèo nhìn về phía tây, cả nhà sẽ thấy thung lũng An Khê trải ra dưới mây, nơi người Tây Sơn từng dựng cờ, gióng trống, tập hợp nghĩa quân. Và phía đông xa kia là dải biển Bình Định xanh lờ mờ. Hai thế giới, một cánh cửa. Con đèo vẫn đứng đó, lặng lẽ nối hai bên như nó đã làm từ thuở chưa có tên.