Đèo Phạ Đin
Chúng ta đang đi trên Quốc lộ sáu, tuyến đường huyết mạch của vùng Tây Bắc, nối Hà Nội với Điện Biên. Đoạn đèo cả nhà đang đi qua có một cái tên mà bảy mươi năm trước, người ta nhắc đến bằng giọng rất khác với hôm nay.
Năm một nghìn chín trăm năm mươi bốn, Pha Đin là một cung đường mà mỗi đêm có hàng trăm, rồi hàng nghìn người đi qua. Không dám đốt đèn. Gánh trên vai. Đầy những người thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến từ khắp nơi về, gánh gồng vũ khí, lương thực, đạn dược theo tuyến đường này lên mặt trận Điện Biên Phủ.
Hơn tám nghìn thanh niên xung phong và dân công hỏa tuyến đã in dấu chân trên cung đèo này trong những tháng đó. Đèo Pha Đin, cùng với ngã ba Cò Nòi, là hai điểm bị không quân Pháp đánh phá ác liệt nhất, vì chúng là tuyến tiếp vận sống còn cho chiến dịch.
Cả nhà đang ngồi trên xe đi qua một ký ức rất cụ thể của lịch sử kháng chiến.
Tên đèo trong văn bản nhà nước là Phạ Đin. Nhiều nguồn báo chí và du lịch dùng Pha Đin, cũng là cùng một địa danh. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã xếp hạng Di tích lịch sử Đèo Phạ Đin tại xã Phổng Lái, huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La là di tích quốc gia theo Quyết định số ba nghìn không trăm tám mươi bảy, ban hành ngày hai mươi bảy tháng mười năm hai nghìn không trăm hai mươi.
Đèo nằm trên Quốc lộ sáu, tiếp giáp Sơn La và Điện Biên, với điểm cao nhất một nghìn sáu trăm bốn mươi tám mét so với mực nước biển. Chiều dài đèo từ ba mươi đến ba mươi hai cây số tùy nguồn. Đường bám sát sườn núi, thung lũng mở ra bên dưới, thời tiết có thể thay đổi trong nháy mắt từ nắng sang mây sang sương.
Chính địa hình ấy tạo nên vẻ hùng vĩ của Pha Đin.
Trên đỉnh đèo, Đền thờ liệt sĩ được khởi công vào cuối năm hai nghìn không trăm hai mươi ba và khánh thành ngày hai mươi sáu tháng tư năm hai nghìn không trăm hai mươi bốn. Đây là không gian tưởng niệm cán bộ, chiến sĩ, thanh niên xung phong và dân công hỏa tuyến đã hy sinh trên tuyến đường này. Công trình rộng hơn mười lăm nghìn mét vuông, với đền thờ chính, kỳ đài và các hạng mục phụ trợ.
Nhìn ra cửa sổ, cả nhà không chỉ thấy cảnh đẹp. Câu hỏi thật sự là: những đêm năm một nghìn chín trăm năm mươi mốt, năm mươi hai, năm mươi ba, người ta đã đi qua đây như thế nào?
Đường đèo chạy hàng chục cây số giữa núi và sương. Không đèn điện, không đường nhựa phẳng, không xe. Chỉ là vai người, đôi chân và ý chí không dừng. Đi về phía trước vì ở phía trước là chiến trường Điện Biên Phủ, và ở chiến trường đó có người đang đợi.
Bức tranh đó đã đi qua đúng cung đường chúng ta đang ngồi xe.
Tỉnh Sơn La đã quy hoạch khu du lịch Phạ Đin rộng khoảng một trăm chín mươi héc ta tại hai xã Mường É và Phổng Lái, theo hướng du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, văn hóa tâm linh và trải nghiệm cộng đồng.
Còn bây giờ, cả nhà cứ nhìn ra ngoài cửa sổ. Đèo Pha Đin không cần thêm gì để đẹp. Nó là một lớp ký ức lịch sử còn đang hiện diện ngay dưới mặt đường bê tông này, dưới từng vòng bánh xe chúng ta đang lăn qua.